روزشمار جنگ در عرصه هنر؛ از بدن‌های مجروح تا پیکرهای بی‌جان و ساختمان‌های ویران/ ترکش‌هایی که به جان هنر و هنرمندان نشست

به گزارش خبرآنلاین، گذر از ۴۰ روز جنگ و تبعات آن، جنگی که تنها طبق «بخشی از آمار اعلامی جمعیت هلال احمر» جان ۲۲۱  ایرانی زیر ۱۸ سال را گرفت؛ قطعا بر فضای فرهنگی و هنری کشور و اهالی آن نیز اثر گذاشت. تجاوز آمریکا و اسرائیل به خاک ایران که طبق گفته دادستان میناب، ۱۲۰ دانش‌آموز مدرسه «شجره طیبه» (۷۳ پسر و ۴۷ دختر) از جمله جان‌باختگان غیرنظامی، بی‌گناه و بی‌دفاع آن بودند هنرمندان بسیاری را با وجود گذر قطعی اینترنت از ۱۰۰۰ ساعت به واکنش واداشت. کودکانی که پیکر بی‌جان یکی از آن‌ها؛ ماکان نصیری با وجود انجام آزمایش‌های DNA هنوز شناسایی نشده است. آن‌چه از ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ (آغاز آتش‌بس و مذاکرات در اسلام‌آباد پاکستان) در عرصه فرهنگ‌ و هنر گذشت اما تنها محدود به واکنش از سوی هنرمندان نبود. آسیب‌ دیدن تالار هنر، تالار هامون، تالار محراب، دانشکده سینماتئاتر دانشگاه هنر، آموزشگاه موسیقی هونیاک، انجمن سینمای جوانان ایرانِ ایلام و… تخریب بخشی از خانه هنرمندانی چون مارال فرجاد، هرمز هدایت و آزاده پورمختار، گیتی قاسمی، زنده‌یاد علی سلیمانی،کورش نریمانی… مجروح‌شدن هنرمندانی چون فیض شریفی و فاطمه خدابنده‌لو و جان باختن هنرمندانی چون صدرا ردایی، محمدظاهر آقامیرزایی و فاطمه میر و…. ازجمله دیگر تبعات جنگ برای هنرمندان بود. عکاس همه عکس‌های مورد استفاده در این گزارش آرش خاموشی است. 
 

هنرمندان و واکنش‌های آن‌ها؛ از پست‌های اینستاگرامی تا پناه نیروگاه‌ها و پل‌ها شدن/ ورود به هزارمین ساعت قطع اینترنت  

با آغاز تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به خاک ایران از نهم اسفند ۱۴۰۴، هنرمندان متعددی به این موضوع واکنش نشان دادند. هرچند این واکنش‌ها، از سوی هنرمندان ایرانی ساکن کشور، به‌واسطه قطع اینترنت، کم‌سوتر از واکنش‌های هنرمندانی بود که در خارج از ایران زندگی و کار می‌کنند. طبق اعلام نت‌بلاکس قطعی اینترنت هم‌اکنون از ۱۰۰۰ ساعت عبور کرده و با پشت سر گذاشتن سودان (با رکورد ۳۷ روز خاموشی دیجیتال) به یکی از طولانی‌ترین اختلال‌های ثبت‌شده در راه‌های ارتباطی و رسانه‌ای در جهان تبدیل شده است. با این حال، به واسطه دسترسی‌ هایی که از طریق سیم‌کارت‌های اصطلاحا «سفید» برای برخی برقرار است و تلاش‌های بعضا موفقیت‌آمیز کاربران ایرانی‌ها برای رساندن خود از اینترانت (شبکه داخلی اطلاعات) به اینترنت آزاد، سطح فعلی دسترسی در کشور، «۱ درصد وضعیت عادی» است. با این حساب هنرمندان داخل کشور تنها با استفاده از این فرصت محدود، نسبت به تجاوز آمریکا و اسرائیل به خاک ایران و به‌ویژه اصابت موشک‌های تاماهاوک کروز آمریکایی به دبستان پسرانه و دخترانه «شجره طیبه» در میناب واکنش نشان دادند. نکته تناقض‌آمیز این که عموم مخاطبان این هنرمندان، تنها به اینترانت (شبکه داخلی اطلاعات) دسترسی دارند و مطلع‌شدن‌شان از آن‌چه در شبکه‌های اجتماعی مثل اینستاگرام و توئیتر در جریان است، همچنان از مسیر طولانی بازتاب آن در رسانه‌های داخلی اعم از خبرگزاری‌ها و روزنامه‌ها می‌گذرد.

در این میان مدیران فرهنگی؛ سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و معاونانش حسین انتظامی، محمدرضا نوروزپور، مهدی شفیعی، محسن جوادی و مهدی محمدی، همچنین رائد فریدزاده، محمدمهدی عسگرپور، حجت‌الله ایوبی، همایون اسعدیان، حمیدرضا نوربخش و علیرضا گیلوری نیز به‌تبع به‌واسطه جایگاه مدیریتی‌شان ازجمله نخستین واکنش‌ نشان‌دهندگان بودند. در لیست بلندبالای هنرمندان اما از جمله نخستین نام‌ها می‌توان به نام کارگردانان سینمای ایران؛ ابراهیم حاتمی‌کیا، احمدرضا درویش، مجید مجیدی، کمال تبریزی، رضا میرکریمی و… اشاره کرد. محمود دولت‌آبادی، علی دهباشی، سیدعلی صالحی، اسدالله امرائی، رضا کیانیان، پرویز پرستویی، رسول صدرعاملی، داود میرباقری، فریده سپاه‌منصور، هارون یشایایی، گلاب آدینه، کیانوش عیاری، مازیار میری، ایرج طهماسب، حسین پاکدل، عاطفه رضوی، مریلا زارعی، پیمان معادی، حامد بهداد، لاله اسکندری، الهام پاوه‌نژاد، نرگس آبیار، نغمه ثمینی، افشین هاشمی، نوید محمدزاده، هوتن شکیبا، محسن تنابنده، بهرام رادان، بهرام افشاری، امیر جعفری، هادی حجازی‌فر، جواد عزتی، هدی زین‌العابدین، مونا فرجاد، پردیس احمدیه، گلاره عباسی و…. تنها بخشی از هنرمندانی بودند که از جنگ گفتند و نوشتند. ضمن این که برخی نیز برای پاس‌داشت روزهای دشواری که نیروهای امداد جمعیت هلال احمر، آتش‌نشانی و کادر درمان از سر گذراندند در کنار آن‌ها حضور پیدا کردند. ضمن این که ۲۰ سینماگر ازجمله فریدون جیرانی، علیرضا داودنژاد، ابوالحسن داودی، بهروز شعیبی و…. در چهلمین روز فاجعه میناب (۲۰ فروردین ۱۴۰۵) با انتشار متنی خواستار توجه جامعه جهانی به این جنایت جنگی شدند.

با این حال ظاهرا از نظر برخی، از جمله محمدرضا شهبازی مجری برنامه «پاورقی» شبکه دو و همچنین رسانه‌هایی چون فرهیختگان‌آنلاین، این میزان از واکنش آن هم در شرایط قطع اینترنت ناکافی بود و بارها با تیترهایی چون «سکوت سلبریتی‌ها» به آن‌چه عدم موضع‌گیری هنرمندان می‌خوانند تاختند. هرچند در این میان برخی اهالی موسیقی گامی فراتر گذاشتند و در کنار تولید تک‌آهنگ‌هایی چون «حسبی الله» (مرا، خدا کافی‌ست) با صدای محسن چاوشی، نیروگاه‌های برق و پل‌ها را که دونالد ترامپ تهدید کرده بود نابودشان خواهد کرد در پناه خود گرفتند؛ علی قمصری با تارش به نیروگاه برق دماوند رفت و «وطن من» (پرویز مشکاتیان) را نواخت و بنیامین بهادری در کنار پل طبیعت تهران و علی زندوکیلی در کنار یکی از خطوط راه‌آهن به اجرای زنده پرداختند.

ساختمان‌هایی که آسیب دیدند/ از سالن‌های تئاتر و آموزشگاه‌های موسیقی تا منازل مسکونی هنرمندان

در شرایطی که پیرحسین کولیوند، رئیس جمعیت هلال‌احمر اعلام کرده است در مجموع ۱۶۳ هزار و ۱۲۵ واحد غیرنظامی در سراسر کشور در جریان این حملات آسیب دیده‌اند، سالن‌های تئاتر و آموزشگاه‌های موسیقی و منازل مسکونی هنرمندان نیز ازجمله این واحدهای غیرنظامی بودند.

آسیب به ساختمان انجمن سینمای جوانان ایران (ایلام)، سالن تئاتر هامون، تالار محراب، دانشکده سینماتئاتر دانشگاه هنر، ساختمان مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی، ساختمان پژوهشکده هنر فرهنگستان هنر (محل زندگی پروفسور عدل پدر جراحی مدرن ایران)، تالار هنر (که در کنار مرکز تئاتر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تنها سالن‌های اختصاصی برای این رده سنی در پایتخت است)، همچنین خانهٔ عباس کیارستمی کارگردان فقید سینمای ایران، آزاده پورمختار و هرمز هدایت دو هنرمند پیشکسوت تئاتر و تلویزیون، مارال فرجاد بازیگر تئاتر، سینما و تلویزیون، کورش نریمانی نمایشنامه‌نویس و کارگردان تئاتر، سهیلا جوادی، چهره‌پرداز و فعال تئاتری و همسرش زنده‌یاد علی سلیمانی بازیگر و کارگردان فقید تئاتر ازجمله واحدهای غیرنظامی بودند که در جنگ ۴۰ روزه آسیب دیدند. جملگی این‌ها جدا از آسیبی بود که طبق گفته سیدرضا صالحی امیری وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به ١۴٠ اثر تاریخی با میزان خسارت ٧.۵ همت وارد شد و بیشترین خسارت‌ها را متوجه تهران (۶۳ اثر)، اصفهان (۲۳ اثر) و کردستان (۱۲ اثر) ساخت.

ترکش‌هایی که به جان هنرمندان نشست/ هنرمندانی که جان دادند

در شرایطی که اهالی فرهنگ و هنر، هم‌چون دیگر مردم در طول ۴۰ روزی که گذشت، شاهد تخریب بخش‌هایی از سالن‌های تئاتر و آموزشگاه‌های موسیقی و همچنین منازل مسکونی‌شان بودند از آسیب جسمی نیز در امان نبودند. فاطمه خدابنده‌لو، هنردرمانگر کودک، بازیگر، مدرس و مربی نمایش خلاق یکی از این هنرمندان بود. او اما تنها جسمش دچار آسیب نشد و فاجعه‌بارتر از آن، مادرش را نیز از دست داد. در پی حمله هوایی آمریکا و اسرائیل به شیراز، فیض شریفی شاعر و منتقد ادبی نیز از ناحیه دنده چپ آسیب دید. آسیب جسمی ولی تنها رد به جا مانده از جنگ بر جان هنرمندان نبود و از صدرا ردایی صدابردار و تهیه‌کننده پخش رادیو نمایش، محمدظاهر آقامیرزایی مسئول هنرهای نمایشی اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان و فاطمه میر شاعر نه جانی زخمی که تنی بی‌جان به جا ماند.

۵۹۲۴۲