فاجعه در ‌جنگل‌های هیرکانی/ درختان 1200 ساله خشک شدند!

به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، جنگل‌های هیرکانی در شمال ایران، یکی از کهن‌ترین و ارزشمندترین رویشگاه‌های جنگلی جهان به شمار می‌روند که قدمت آن‌ها بر اساس شواهد زمین‌شناسی و زیستی به حدود 25 تا 50 میلیون سال پیش بازمی‌گردد. بخشی از این جنگل‌ها در فهرست میراث طبیعی جهانی یونسکو نیز ثبت شده‌اند و به دلیل تنوع زیستی بالا، حضور گونه‌های اندمیک (بومی) و نقش کلیدی در پایداری اکوسیستم‌های منطقه‌ای، جایگاهی کم‌نظیر در سطح جهان دارند.

در میان عناصر تشکیل‌دهنده این اکوسیستم پیچیده، گونه سرو زربین با نام علمی Cupressus sempervirens var. horizontalis یکی از ارزشمندترین و در عین حال کم‌توجه‌ترین گونه‌های درختی است که در برخی نقاط استان گلستان از جمله مناطق رامیان، مینودشت و علی‌آباد کتول رویش طبیعی دارد. این گونه به‌عنوان یکی از چهار گونه سوزنی‌برگ بومی ایران شناخته می‌شود و به دلیل ویژگی‌های زیستی خاص خود، جایگاه ویژه‌ای در مطالعات جنگل‌شناسی و حفاظت از تنوع زیستی دارد.

جایگاه زیستی و ویژگی‌های اکولوژیک زربین 

سرو زربین از جمله گونه‌هایی است که توانایی بالایی در سازگاری با شرایط محیطی سخت دارد. مقاومت در برابر خشکی، تحمل نسبی به کم‌آبی، توانایی رشد در خاک‌های کم‌عمق و سنگلاخی و همچنین طول عمر بالا از ویژگی‌های بارز این گونه است. همین خصوصیات سبب شده زربین به‌عنوان یکی از گونه‌های شاخص در اکوسیستم‌های نیمه‌خشک و کوهستانی شمال ایران شناخته شود.

از نظر اکولوژیک، زربین نقش مهمی در تثبیت خاک، جلوگیری از فرسایش، تنظیم رطوبت محلی و ایجاد زیستگاه برای گونه‌های مختلف جانوری دارد. سیستم ریشه‌ای گسترده این درخت باعث افزایش پایداری خاک در مناطق شیب‌دار شده و از رانش زمین در برخی نواحی کوهستانی جلوگیری می‌کند. همچنین پوشش تاجی آن در تعدیل دما و حفظ رطوبت نسبی زیر اشکوب جنگل نقش مؤثری ایفا می‌کند.

از منظر ژنتیکی نیز زربین به دلیل پراکنش محدود و شرایط خاص رویشگاه، یکی از منابع ارزشمند ژنتیکی در مطالعات تنوع زیستی محسوب می‌شود. این گونه می‌تواند در پروژه‌های بازسازی جنگل، احیای مناطق تخریب‌شده و همچنین در تحقیقات مرتبط با سازگاری اقلیمی مورد استفاده قرار گیرد.

ذخیره‌گاه‌های زربین در استان گلستان 

علی‌اصغر نیکویی در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری تسنیم گفته است که استان گلستان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین کانون‌های تنوع زیستی جنگل‌های هیرکانی، میزبان چند ذخیره‌گاه مهم زربین است که از نظر علمی و حفاظتی اهمیت بالایی دارند.

به گفته علی‌اصغر نیکویی، مهم‌ترین این مناطق، ذخیره‌گاه جنگلی زربین رامیان است که با وسعتی حدود 533.5 هکتار، بزرگ‌ترین رویشگاه ثبت‌شده این گونه در کشور محسوب می‌شود.

این منطقه در جنوب شهرستان رامیان واقع شده و در فهرست آثار طبیعی ملی ایران نیز به ثبت رسیده است. ترکیب گونه‌ای این ذخیره‌گاه بسیار غنی بوده و علاوه بر زربین، گونه‌هایی مانند بلوط، ممرز، انجیلی، آزاد، انار وحشی و ازدار نیز در آن حضور دارند. این تنوع گونه‌ای نشان‌دهنده ساختار پیچیده اکولوژیک و سلامت نسبی این جنگل است.

او گفته که در کنار رامیان، ذخیره‌گاه مینودشت با وسعتی حدود 50 هکتار و ذخیره‌گاه علی‌آباد کتول با حدود 113.8 هکتار از دیگر رویشگاه‌های مهم زربین در استان گلستان به شمار می‌روند. این مناطق اگرچه از نظر وسعت کوچک‌تر هستند، اما از نظر ژنتیکی و حفاظتی اهمیت ویژه‌ای دارند، زیرا می‌توانند به‌عنوان بانک ژن طبیعی این گونه عمل کنند.

نکته قابل توجه در ذخیره‌گاه علی‌آباد کتول، وجود درختی کهنسال با قطری بیش از 130 سانتی‌متر و عمری برآورد شده حدود 1200 سال است. این درخت نه‌تنها از نظر زیستی یک نمونه کم‌نظیر محسوب می‌شود، بلکه به‌عنوان یک سند زنده از تاریخ طبیعی منطقه، اهمیت علمی و حفاظتی مضاعفی دارد.

اهمیت زمین شناسی و پیشینه تاریخی

نیکویی جنگل‌های زربین گلستان را بخشی از رویشگاه‌های بازمانده از دوران سوم زمین‌شناسی (سنوزوئیک) دانسته و می‌گوید: این موضوع نشان می‌دهد که این گونه‌ها در برابر تغییرات شدید اقلیمی در طول میلیون‌ها سال توانسته‌اند بقای خود را حفظ کنند. چنین ویژگی‌ای، جنگل‌های زربین را در زمره اکوسیستم‌های بازمانده قرار می‌دهد که از نظر علمی ارزش بسیار بالایی دارند.

بر اساس مطالعات دیرینه‌گیاهی، حضور گونه‌های سوزنی‌برگ در این مناطق نشان‌دهنده شرایط اقلیمی متفاوت در گذشته‌های دور است. تغییرات اقلیمی تدریجی در طول میلیون‌ها سال باعث محدود شدن پراکنش این گونه‌ها شده، اما برخی لکه‌های جنگلی مانند ذخیره‌گاه‌های زربین توانسته‌اند به‌عنوان پناهگاه‌های زیستی باقی بمانند.

ارزش‌های فرهنگی و پیوند با تمدن ایرانی

فراتر از ارزش‌های زیستی و اکولوژیک، زربین در فرهنگ و هنر ایرانی نیز جایگاه قابل توجهی دارد. برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهند که الگوهای برگ و فرم رشد این درخت می‌تواند در شکل‌گیری نمادهای هنری سنتی ایران، از جمله نقش «بته‌جقه» تأثیرگذار بوده باشد. این نماد که در هنرهای سنتی، پارچه‌بافی، معماری و صنایع دستی ایران به‌وفور دیده می‌شود، پیوندی میان طبیعت و فرهنگ ایرانی برقرار می‌کند.

این هم‌زیستی میان طبیعت و فرهنگ، نشان‌دهنده اهمیت چندلایه این گونه در تاریخ زیست‌محیطی و تمدنی ایران است؛ به‌گونه‌ای که زربین نه‌تنها یک عنصر طبیعی، بلکه بخشی از هویت فرهنگی نیز محسوب می‌شود.

تهدیدها و چالش‌های حفاظتی 

با وجود اهمیت بالای اکولوژیک و فرهنگی، ذخیره‌گاه‌های زربین در گلستان با مجموعه‌ای از تهدیدهای جدی مواجه هستند. تغییرات اقلیمی و افزایش دما می‌تواند شرایط زیستی این گونه را تحت تأثیر قرار دهد. کاهش بارندگی و تغییر الگوهای رطوبتی نیز از عوامل مهم تهدیدکننده بقای طبیعی زربین محسوب می‌شوند.

از سوی دیگر، فشارهای انسانی مانند چرای دام، برداشت غیرمجاز چوب، توسعه نامتوازن زیرساخت‌ها و تغییر کاربری اراضی، از جمله چالش‌های مهم مدیریتی در این مناطق هستند. همچنین محدودیت‌های مالی و کمبود نیروی انسانی در حوزه حفاظت از منابع طبیعی، روند مدیریت پایدار این ذخیره‌گاه‌ها را با دشواری مواجه کرده است.

کارشناسان منابع طبیعی تأکید می‌کنند که تداوم این روند می‌تواند به کاهش تدریجی جمعیت زربین و در نهایت از بین رفتن برخی رویشگاه‌های ارزشمند منجر شود.

ضرورت مدیریت پایدار و مشارکت اجتماعی 

حفاظت از ذخیره‌گاه‌های زربین تنها با اقدامات دولتی امکان‌پذیر نیست، بلکه نیازمند مشارکت فعال جوامع محلی، نهادهای علمی و سازمان‌های مردم‌نهاد است. آموزش عمومی درباره اهمیت این گونه، ایجاد مشاغل جایگزین برای جوامع محلی و توسعه گردشگری طبیعت‌محور می‌تواند نقش مهمی در کاهش فشار بر این اکوسیستم‌ها داشته باشد.

همچنین تقویت پایش‌های علمی، استفاده از فناوری‌های نوین مانند سنجش‌ازدور و GIS، و اجرای برنامه‌های احیای جنگل از جمله اقداماتی است که می‌تواند به حفاظت بلندمدت این گونه کمک کند.

سروهای زربین گلستان تنها درختانی کهنسال نیستند؛ بلکه بخش مهمی از تاریخ طبیعی و فرهنگی ایران را در خود جای داده‌اند. این گونه که بازمانده‌ای از دوران‌های بسیار دور زمین‌شناسی است، امروز در برابر مجموعه‌ای از تهدیدهای طبیعی و انسانی قرار دارد.

حفاظت از زربین به معنای صیانت از یک میراث زنده است؛ میراثی که در صورت از دست رفتن، جایگزینی برای آن وجود نخواهد داشت. آینده این گونه ارزشمند به میزان توجه علمی، مدیریتی و اجتماعی امروز ما وابسته است؛ توجهی که می‌تواند تضمین‌کننده بقای یکی از مهم‌ترین عناصر زیست‌بوم هیرکانی برای نسل‌های آینده باشد.

انتهای پیام/