بانگ عاشقانه مرال‌ها در جنگل‌های هیرکانی/ روایت گاوبانگی در گلستان‌

به گزارش خبرگزاری تسنیم، جنگل هنوز در مرز میان تاریکی و روشنایی ایستاده است. مه آرام روی تنه درختان نشسته و نخستین پرتوهای خورشید هنوز راهی به کف جنگل پیدا نکرده‌اند. ناگهان سکوت می‌شکند؛ صدایی کشیده و پرقدرت از دوردست برمی‌خیزد و در میان درختان می‌پیچد. این صدای مرال است؛ گوزن قرمز هیرکانی که در یکی از حساس‌ترین مقاطع چرخه زندگی خود قرار گرفته است.

بانگ مرال نر تنها یک صدا نیست؛ اعلام قلمرو، دعوت ماده‌ها و گاهی فراخوانی برای نبرد با رقیبانی است که به قلمرو او نزدیک شده‌اند. فصل «گاوبانگی» آغاز شده و جنگل‌های گلستان بار دیگر شاهد یکی از باشکوه‌ترین جلوه‌های حیات‌وحش ایران هستند. اما پشت این شکوه، نگرانی بزرگی پنهان است؛ همان صدایی که طبیعت‌دوستان را مجذوب می‌کند، می‌تواند برای شکارچی غیرمجاز نشانی از موقعیت یک حیوان باشد.

مرال؛ میراث زنده هیرکانی

مرال یا گوزن قرمز، یکی از بزرگ‌ترین علفخواران وحشی ایران و از گونه‌های شاخص جنگل‌های هیرکانی است؛ حیوانی که حضورش بخشی از شناسنامه زیستی شمال کشور به شمار می‌رود. جنگل‌های هیرکانی برای مرال تنها یک زیستگاه نیست؛ خانه‌ای است که نسل‌های این گونه در آن زیسته‌اند. از جنگل‌های غرب گلستان و محدوده بندرگز و نوکنده تا مناطق حفاظت‌شده و پارک ملی گلستان، ردپای این گونه ارزشمند دیده می‌شود.

با آغاز فصل گاوبانگی، رفتار مرال‌ها تغییر می‌کند. نرها برای تصاحب قلمرو و جلب ماده‌ها بانگ سر می‌دهند و گاه با یکدیگر درگیر می‌شوند. قدرت، شاخ‌ها و صدای بانگ، ابزارهایی هستند که طبیعت در اختیار آنها قرار داده تا چرخه تولیدمثل ادامه پیدا کند.

مرال ماده نیز پس از طی دوره آبستنی، معمولاً یک نوزاد به دنیا می‌آورد. به همین دلیل، آسیب به یک ماده یا نر مولد تنها به معنای از دست رفتن یک حیوان نیست، بلکه می‌تواند ظرفیت تولیدمثل جمعیت را نیز تحت تأثیر قرار دهد. از همین رو، فصل گاوبانگی برای محیط‌بانان تنها فصل شنیدن صدای مرال نیست؛ بلکه دوره‌ای برای افزایش مراقبت و تشدید اقدامات حفاظتی است.

بانگ مرال؛ از نشانه جفت‌گیری تا خطر شکار

رئیس اداره حفاظت محیط زیست بندرگز در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم می‌گوید فصل گاوبانگی یکی از حساس‌ترین مقاطع سال برای مرال‌هاست و در این دوره، رفتار طبیعی حیوان امکان شناسایی و نزدیک شدن افراد متخلف را افزایش می‌دهد. مرال‌های نر برای تعیین قلمرو و جلب ماده‌ها بانگ سر می‌دهند و این صدا می‌تواند از فاصله قابل توجهی شنیده شود؛ بنابراین شکارچیان غیرمجاز نیز ممکن است از این ویژگی رفتاری برای شناسایی موقعیت حیوان استفاده کنند.

کامران فلاح ادامه می‌دهد: یکی از شیوه‌های متخلفان، تقلید صدای مرال و کشاندن حیوان به سمت محل استقرار خود است؛ موضوعی که اهمیت حضور مستمر محیط‌بانان در زیستگاه را دوچندان می‌کند. در این دوره، هدف اصلی ایجاد امنیت و آرامش برای مرال‌هاست تا روند طبیعی جفت‌گیری بدون مزاحمت ادامه پیدا کند.

او با اشاره به ضرورت گشت‌های شبانه، تأکید می‌کند که حفاظت از مرال صرفاً با حضور روزانه محیط‌بانان امکان‌پذیر نیست، زیرا بخش قابل توجهی از فعالیت شکارچیان در ساعات شب اتفاق می‌افتد و نیروهای حفاظتی باید در نقاط حساس حضور شبانه داشته باشند.

به گفته او چادرهای گاوبانگی با همین هدف برپا می‌شوند و محیط‌بانان با استقرار در این پایگاه‌ها، گشت‌های شبانه و کنترل مسیرهای دسترسی تلاش می‌کنند احتمال وقوع شکار را کاهش دهند. مشارکت مردم و همیاران طبیعت نیز در این برنامه اهمیت زیادی دارد، زیرا گستردگی زیستگاه‌ها با تعداد محدود نیروهای محیط‌بانی قابل مقایسه نیست.

چادرهایی که شب جنگل را به صبح می‌رسانند

در دل جنگل، جایی که تلفن همراه آنتن ندارد و تاریکی با صدای باد و خش‌خش برگ‌ها درهم می‌آمیزد، چادرهای گاوبانگی برپا شده‌اند؛ پایگاه‌هایی کوچک برای مأموریتی بزرگ.
رحیم حاجی‌مراد، محیط‌بان بازنشسته گلستان، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم می‌گوید: چادرهای گاوبانگی در نقاطی مستقر می‌شوند که از نظر زیستگاه مرال و همچنین مسیرهای احتمالی تردد متخلفان اهمیت حفاظتی دارند.

او اضافه می‌کند که جانمایی چادرها یکسان نیست و شرایط منطقه، دسترسی، سابقه مشاهده مرال و مسیرهای تردد از جمله عواملی است که در انتخاب محل استقرار مورد توجه قرار می‌گیرد. نیروهای مستقر در چادرها تنها منتظر شنیدن بانگ مرال نمی‌مانند، بلکه گشت‌های پیاده و خودرویی، کنترل مسیرها و بررسی صداها و رفت‌وآمدهای مشکوک نیز در برنامه حفاظتی قرار دارد.

این محیط‌بان بازنشسته می‌گوید: شب‌های جنگل شرایط خاصی دارد و در تاریکی، کوچک‌ترین صدا می‌تواند اهمیت داشته باشد؛ بنابراین محیط‌بان باید بتواند میان صداهای طبیعی جنگل و حرکت افراد یا گروه‌های متخلف تفاوت قائل شود.

او تأکید می‌کند که یکی از تهدیدهای جدی در فصل گاوبانگی، استفاده شکارچیان از تقلید صدای مرال است و به همین دلیل حضور نیروهای حفاظتی در ساعات شب اهمیت ویژه‌ای دارد. حضور همیاران طبیعت در کنار محیط‌بانان، ظرفیت حفاظت را افزایش می‌دهد و علاوه بر کمک به مقابله با تخلفات، امکان ثبت دقیق‌تر مشاهدات و وضعیت جمعیت مرال را فراهم می‌کند.

چرا تورهای گاوبانگی متوقف شدند؟

صدای مرال برای بسیاری از طبیعت‌گردان جذاب است؛ تجربه‌ای که در سال‌های گذشته پای برخی تورهای گردشگری را به زیستگاه این گونه باز کرد. اما مسئله از جایی آغاز شد که طبیعت‌گردی با تجمع انسانی، تردد شبانه، نور خودروها و تلاش برای نزدیک شدن به حیوان گره خورد.

قدیر حسن‌زاده، مدیرکل حفاظت محیط زیست گلستان، درباره ضرورت ممنوعیت تورهای گاوبانگی گفته است: فصل جفت‌گیری مرال را نمی‌توان مانند یک رویداد گردشگری معمولی در نظر گرفت، زیرا این گونه در یکی از حساس‌ترین مراحل رفتاری خود قرار دارد و هرگونه مزاحمت انسانی می‌تواند آرامش زیستگاه را مختل کند.

او معتقد است مخالفت با تورهای گاوبانگی به معنای مخالفت با طبیعت‌گردی نیست، بلکه مسئله، مدیریت زمان و مکان حضور انسان در طبیعت است. مناطق حفاظت‌شده باید در حساس‌ترین دوره‌های زیستی، نقش پناهگاه امن را برای حیات‌وحش ایفا کنند و نمی‌توان هر پدیده طبیعی را صرفاً به دلیل جذابیت گردشگری به یک برنامه عمومی تبدیل کرد.

حسن‌زاده می‌گوید: تردد گردشگران و خودروها در تاریکی شب می‌تواند تشخیص افراد متخلف را برای نیروهای حفاظتی دشوار کند و زمینه سوءاستفاده شکارچیان غیرمجاز را افزایش دهد. بر همین اساس، رویکرد حفاظتی در فصل گاوبانگی بر کاهش حضور غیرضروری انسان در زیستگاه‌های حساس و فراهم کردن شرایط آرام برای ادامه چرخه طبیعی زندگی مرال‌ها استوار است.

ورود دستگاه قضایی برای حفاظت از مرال‌ها

رئیس کل دادگستری گلستان نیز بر ضرورت اجرای قانون و حمایت از اقدامات حفاظتی برای صیانت از حیات‌وحش تأکید دارد. به گفته محمود اسپانلو، استفاده از ظرفیت‌های قانونی برای حفاظت از گونه‌های ارزشمند حیات‌وحش ضروری است و در دوره‌های حساس زیستی باید تدابیر حفاظتی با جدیت بیشتری دنبال شود.

او تأکید دارد که گردشگری در طبیعت زمانی قابل قبول است که با اصول حفاظت از محیط زیست و قوانین مربوط به مناطق حفاظت‌شده تعارض نداشته باشد. مرال یکی از گونه‌های ارزشمند حیات‌وحش گلستان است و حفاظت از آن نیازمند همکاری دستگاه‌های اجرایی، قضایی، محیط‌بانان، جوامع محلی و مردم است.

به گفته رئیس کل دادگستری گلستان هدف از محدودیت‌های اعمال‌شده، حذف مردم از طبیعت نیست، بلکه جلوگیری از اقداماتی است که می‌تواند حیات‌وحش را در معرض آسیب قرار دهد. برخورد قانونی با شکارچیان غیرمجاز و حمایت از محیط‌بانان در انجام مأموریت‌های قانونی، بخشی از فرآیند حفاظت از سرمایه‌های طبیعی استان است.

یک چادر، یک جنگل و یک مأموریت

در گلستان، فصل گاوبانگی فقط یک تقویم زیستی نیست؛ آزمونی است برای توان حفاظت از یکی از ارزشمندترین گونه‌های حیات‌وحش کشور. مرال‌ها در دل جنگل‌های هیرکانی به زندگی خود ادامه می‌دهند؛ نرها بانگ می‌زنند، ماده‌ها انتخاب می‌کنند و طبیعت چرخه همیشگی خود را پیش می‌برد.

در همان حال، چند کیلومتر آن‌سوتر، محیط‌بانی در تاریکی شب چشم به مسیر دوخته است. شاید ساعت‌ها هیچ اتفاقی نیفتد، اما مأموریت او دقیقاً برای همان لحظه‌ای است که ممکن است اتفاقی رخ دهد. چادر گاوبانگی در ظاهر سازه‌ای ساده است، اما پشت آن ساعت‌ها بیداری، گشت، ثبت اطلاعات، تحمل سرما و گرما و مواجهه با خطر قرار دارد.

حفاظت از مرال نیز تنها به جلوگیری از شلیک یک گلوله خلاصه نمی‌شود. حفاظت یعنی حفظ زیستگاه، کاهش مزاحمت انسانی، کنترل شکار، پایش جمعیت و مهم‌تر از همه، فراهم کردن شرایطی که حیوان بتواند چرخه طبیعی زندگی خود را طی کند.

بانگ بقا را بشنویم، اما نزدیک نشویم

خورشید دوباره از پشت درختان هیرکانی بالا می‌آید. مه آرام‌آرام کنار می‌رود و جنگل چهره دیگری به خود می‌گیرد، اما صدای مرال همچنان در دوردست شنیده می‌شود. بانگ او برای ما شاید موسیقی طبیعت باشد، اما برای خودش پیامی حیاتی است؛ پیامی برای یافتن جفت، دفاع از قلمرو و ادامه نسل. شاید مهم‌ترین شکل احترام به این صدا، نزدیک شدن به آن نباشد.

مرال برای ادامه حیات به تماشاگر نیاز ندارد؛ به جنگلی امن، زیستگاهی آرام و انسانی نیاز دارد که بداند گاهی بهترین کاری که می‌تواند برای طبیعت انجام دهد، عقب ایستادن و سکوت کردن است.

فصل گاوبانگی می‌گذرد، اما آنچه باقی می‌ماند، نتیجه همین روزهاست. اگر جنگل آرام بماند، بانگ مرال نیز سال آینده دوباره در هیرکانی خواهد پیچید و اگر این بانگ را امروز صدای بقا بدانیم، شاید فردا نیز فرصتی برای شنیدن آن داشته باشیم.

انتهای پیام/