استمرار 8 سال آلایندگی ید در گلستان؛ عوارض به جای رفع آلودگی!

به گزارش خبرنگار خبرگزاری تسنیم از گرگان، هشت سال زمان کمی نیست؛ هشت سال برای اجرای یک قانون، هشت سال برای رفع یک معضل زیست‌محیطی و هشت سال برای پاسخ به مطالبه مردمی که سال‌هاست درباره تبعات فعالیت واحدهای استحصال یُد در شمال گلستان پرسش دارند. با این حال، پرونده صنعت یُد در استان گلستان همچنان در پیچ‌وخم جلسات، مصوبات، اخطارها و پیگیری‌های اداری باقی مانده و هنوز به نقطه‌ای نرسیده که بتوان از تعیین تکلیف نهایی آن سخن گفت.

موضوع صنعت یُد در گلستان از یک سو به اشتغال، سرمایه‌گذاری، ارزآوری و تولید گره خورده و از سوی دیگر با دغدغه‌های زیست‌محیطی و نگرانی‌های اجتماعی همراه است. همین دوگانگی باعث شده است که طی سال‌های اخیر، هرگونه اظهارنظر درباره این صنعت با حساسیت‌های فراوانی همراه باشد.

اما آنچه بیش از هر موضوع دیگری توجه افکار عمومی را جلب می‌کند، استمرار آلایندگی یکی از واحدهای فعال این حوزه است؛ واحدی که بنا به اعلام مسئولان محیط زیست از تابستان سال 1397 تاکنون به صورت مستمر در فهرست صنایع آلاینده قرار گرفته و هر فصل برای پرداخت عوارض آلایندگی به اداره کل امور مالیاتی معرفی می‌شود.

 اگر آلایندگی این واحد صنعتی طی سال‌های گذشته به صورت مستمر احراز شده است، چرا پس از حدود 90 ماه هنوز مشکل به صورت ریشه‌ای حل نشده و چرا پرداخت عوارض جایگزین رفع آلودگی شده است؟

فرصت اقتصادی یا چالش زیست محیطی!

صنعت استحصال یُد در شمال گلستان نزدیک به دو دهه سابقه فعالیت دارد. نخستین واحد تولید یُد در سال 1383 در محدوده شمال آق‌قلا و در نزدیکی مرز اینچه‌برون تأسیس شد و از اواخر سال 1387 تولید رسمی آن آغاز شد.

در طول این سال‌ها، ارزش اقتصادی بالای یُد موجب شده است تا سرمایه‌گذاران متعددی به این حوزه ورود کنند. ایران اکنون در زمره کشورهای صادرکننده یُد قرار دارد و گلستان تنها تولیدکننده این‌ ماده معدنی است.

همین اهمیت اقتصادی سبب شده است که مسئولان استانی همواره بر ضرورت حمایت از این صنعت تأکید کنند؛ اما در کنار مزایای اقتصادی، از همان سال‌های نخست فعالیت نیز نگرانی‌هایی درباره پیامدهای زیست‌محیطی آن مطرح بوده است. نگرانی‌هایی که نه تنها از بین نرفته بلکه با گذشت زمان ابعاد گسترده‌تری به خود گرفته است.

مردم نگرانند!

عبدالغفور دلیجه، از فعالان اجتماعی منطقه، معتقد است بخش مهمی از دغدغه‌های مردم هنوز بی‌پاسخ مانده است.

وی در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم می‌گوید: حدود 15 سال از فعالیت کارخانه‌های تولید یُد در شهرستان آق‌قلا می‌گذرد اما هنوز بسیاری از نگرانی‌های مردم منطقه پاسخ روشنی دریافت نکرده است.

به گفته وی، طی سال‌های گذشته شائبه‌ها و پرسش‌های متعددی درباره آثار فعالیت این صنایع مطرح شده که هنوز برای افکار عمومی اقناع‌کننده نیست.

دلیجه با اشاره به نگرانی‌های موجود درباره منابع آب، مراتع و حیات وحش منطقه ادامه می‌دهد: مردم انتظار دارند دستگاه‌های مسئول با شفافیت بیشتری درباره آثار فعالیت این واحدها سخن بگویند و نتایج مطالعات و بررسی‌های تخصصی را در اختیار افکار عمومی قرار دهند.

سالانه چندین میلیون لیتر انواع هیدروکربن‌ها، الکل‌ها، اسید سولفوریک، کلر و عناصر فلزی در بیش از 10 میلیارد لیتر آب فسیلی ترکیب می‌شود تا فقط 400 تن ید تولید شود. دو واحد «کانسار خزر» و «شورابه ید» هر کیلو ید را حداقل 50 دلار می‌فروشند، اما هزینه‌های زیست‌محیطی آن را نمی‌پردازند.

دلیجله می‌گوید: در حالی که فروش ید و فرآورده‌های مرتبط با آن به دلیل ارزش بالای اقتصادی‌اش، متقاضیان زیادی را به خود جذب کرده و سال به سال بر شمار تولیدکنندگان افزوده می‌شود اما هیچ وقت به طور شفاف درباره آلایندگی این صنعت به مردم پاسخی داده نشده است.

این فعال اجتماعی معتقد است با وجود اینکه ارزش اقتصادی یُد قابل انکار نیست اما توسعه اقتصادی نباید موجب نادیده گرفتن هزینه‌های زیست‌محیطی شود.

صدور 16 مجوز اکتشاف

در مقابل این نگرانی‌ها، مسئولان محیط زیست معتقدند نظارت بر این صنعت در سال‌های اخیر به شکل قابل توجهی افزایش یافته است.

قدیر حسن‌زاده، مدیرکل حفاظت محیط زیست گلستان، با اشاره به سابقه فعالیت این صنعت در استان می‌گوید: زمانی که صنعت یُد برای نخستین بار در گلستان راه‌اندازی شد، شناخت چندانی از آثار و پیامدهای آن وجود نداشت اما امروز وضعیت کاملاً متفاوت است.

به گفته وی در سال‌های ابتدایی فعالیت این صنایع شاید تنها یک یا دو شاخص مورد سنجش قرار می‌گرفت اما اکنون حدود 20 شاخص مختلف به صورت مستمر مورد ارزیابی قرار دارد.

مدیرکل حفاظت محیط زیست گلستان بیان‌می‌کند کاه تاکنون 16 فقره مجوز در حوزه یُد در استان صادر شده که از این تعداد دو واحد در حال استحصال هستند، چهار واحد در آستانه بهره‌برداری قرار دارند و 10 فقره نیز پروانه اکتشاف دارند.

به گفته وی، بر اساس مصوبه شورای برنامه‌ریزی استان مقرر شده است تا زمان تعیین تکلیف وضعیت موجود، مجوز جدیدی برای این صنعت صادر نشود.

کانساز خزر همچنان آلاینده است

حسن‌زاده در بخش دیگری از سخنان خود با تفکیک وضعیت دو واحد اصلی تولید یُد در استان می‌گوید: واحد «شورابه یُد» از سال 1402 تمام پساب تولیدی خود را از طریق چاه‌های عمیق به منابع پذیرنده زیرزمینی تزریق می‌کند و از این منظر مشکلی ندارد. اما وضعیت شرکت «کانسار خزر» متفاوت است.

مدیرکل حفاظت محیط زیست گلستان می‌گوید: موضوع این شرکت در شورای اقتصاد مقاومتی استان مطرح شده و مقرر شده بود پس از تأمین زمین مورد نیاز از سوی منابع طبیعی، امکان هدایت پساب به اعماق زمین فراهم شود. تاکنون زمین مورد نیاز در اختیار این شرکت قرار نگرفته و به همین دلیل پساب همچنان وارد دریاچه شور می‌شود. همین مسئله سبب شده است که این واحد همچنان به عنوان صنعت آلاینده شناخته شود.

90 ماه حضدر در فهرست صنایع آلاینده

یکی از مهم‌ترین بخش‌های این پرونده مربوط به اظهارات رئیس اداره امور انسانی حفاظت محیط زیست گلستان است. علی قائمی در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم اظهار می‌کند که وظیفه محیط زیست در نهایت شناسایی و معرفی منابع آلاینده است.

وی می افزاید: شرکت کانسار خزر از تابستان سال 1397 تاکنون به صورت دوره‌ای در فهرست صنایع آلاینده قرار گرفته است.

این مقام مسئول توضیح می‌دهد که هر فصل نمونه‌برداری انجام می‌شود و در صورت تأیید آلایندگی، پرونده برای دریافت عوارض به سازمان امور مالیاتی ارسال می‌شود. میزان این عوارض بین نیم تا یک و نیم درصد فروش واحد مربوطه تعیین می‌شود.

با این حساب، شرکت کانسار خزر طی حدود 90 ماه گذشته بارها به عنوان صنعت آلاینده معرفی شده است؛ آماری که به تنهایی اهمیت و حساسیت موضوع را نشان می‌دهد.

پرداخت عوارض به جای رفع آلایندگی!

 یکی از مهم‌ترین پرسش‌های مطرح شده در این پرونده به فلسفه دریافت عوارض آلایندگی بازمی‌گردد.

در قوانین محیط زیستی، پرداخت عوارض قرار است ابزاری بازدارنده باشد تا واحدهای آلاینده برای رفع مشکل خود اقدام کنند؛ اما منتقدان معتقدند در برخی موارد این سازوکار به جای آنکه منجر به اصلاح فرآیندها شود، به مسیری برای ادامه فعالیت بدون رفع کامل آلودگی تبدیل شده است.

در پرونده صنعت یُد گلستان نیز همین پرسش مطرح است که اگر یک واحد صنعتی طی هشت سال متوالی آلاینده شناخته شده، چرا هنوز الزام مؤثری برای پایان دادن به آلودگی مشاهده نمی‌شود؟ پرسشی که تاکنون پاسخ روشنی برای آن ارائه نشده است.

تناقضی که نیازمند توضیح است

در حالی که برخی مسئولان محیط زیست از استمرار آلایندگی کانسار خزر سخن می‌گویند، بخش دیگری از اظهارات مسئولان بر نبود نگرانی زیست‌محیطی تأکید دارد.

سیدمجتبی حسینی، معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط زیست گلستان، اعلام کرده که فعالیت واحدهای استحصال یُد به طور مستمر رصد و پایش می‌شود و نگرانی خاصی درباره آلودگی محیط زیست ناشی از این واحدها وجود ندارد.

وی گفته است که نمونه‌های پساب این واحدها به طور مستمر در آزمایشگاه‌های معتبر کشور مورد بررسی قرار می‌گیرد و در صورت مشاهده هرگونه مغایرت با استانداردها، تذکرات لازم ارائه می‌شود.

این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که همزمان یک واحد تولیدی همچنان در فهرست صنایع آلاینده قرار دارد؛ موضوعی که ضرورت شفاف‌سازی بیشتر از سوی دستگاه‌های مسئول را دوچندان می‌کند.

پرونده ید روی میز است

در کنار دیدگاه‌های مردمی و نظارتی، برخی مطالعات دانشگاهی نیز درباره آثار فعالیت این صنعت انجام شده است.

رسول قربانی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، در نتایج یک پروژه تحقیقاتی که در سال 1402 انجام شده، اعلام کرده است که پساب واحد استحصال یُد در حفظ و احیای تالاب اینچه نقش مؤثری داشته است.

به گفته وی، این تالاب پیش از آنکه در فهرست تالاب‌های کشور قرار گیرد با خطر خشک شدن مواجه بود و ورود پساب موجب ماندگاری آن شده است.

وی همچنین هشدار داده است که در صورت قطع کامل این پساب، احتمال خشک شدن تالاب در سال‌های آینده وجود دارد.

با این حال، در همین مطالعات نیز اشاره شده که غلظت برخی عناصر از جمله آهن، سولفات، سرب و منگنز بالاتر از حد استاندارد گزارش شده است؛ موضوعی که همچنان نیازمند بررسی‌های تکمیلی و مستقل است.

لزوم شفاف‌سازی ماجرا توسط دستگاه قضایی

یکی از نکات مهم در این پرونده، ورود دستگاه قضایی به موضوع است. بر اساس اطلاعات موجود، پرونده صنعت یُد طی سال‌های اخیر در مراجع مختلف مورد بررسی قرار گرفته و بخشی از موضوع نیز در دادگستری استان در حال پیگیری است.

با این حال، افکار عمومی هنوز نمی‌داند سرانجام این پیگیری‌ها چه بوده و چه تصمیمی برای پایان دادن به وضعیت فعلی اتخاذ شده است.

طبیعی است هنگامی که یک پرونده نزدیک به یک دهه درگیر مباحث زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی باشد، مردم انتظار داشته باشند نتیجه پیگیری‌ها به صورت شفاف اعلام شود.

پایان یک ابهام 20 ساله؛ مطالبه مردم

پرونده یُد گلستان امروز دیگر صرفاً یک مسئله صنعتی یا حتی زیست‌محیطی نیست؛ بلکه به آزمونی برای اجرای قانون، شفافیت دستگاه‌های متولی و پاسخگویی به افکار عمومی تبدیل شده است.

هیچ‌کس منکر اهمیت تولید، اشتغال و سرمایه‌گذاری در استان گلستان نیست. همان‌طور که هیچ‌کس نمی‌تواند ضرورت حفاظت از محیط زیست و سلامت مردم را نادیده بگیرد. مسئله اصلی، ایجاد توازن میان این دو ضرورت است.

اکنون پس از گذشت حدود 20 سال از آغاز فعالیت صنعت یُد در گلستان و حدود هشت سال از ثبت مستمر آلایندگی یکی از واحدهای فعال این حوزه، مطالبه مردم روشن است؛ اگر آلایندگی وجود دارد، زمان پایان آن چه موقع است و اگر وجود ندارد، چرا همچنان نام این واحد در فهرست صنایع آلاینده قرار می‌گیرد؟

پاسخ شفاف به این پرسش‌ها، مهم‌ترین مطالبه مردم شمال گلستان از دستگاه‌های مسئول، متولیان محیط زیست و مسئولان قضایی استان است.

انتهای پیام/