مد در سایه بحران؛ نوروز و بازسازی امید در روان فرهنگی ایران مقاوم

صدیقه غریبی، پژوهشگر و تحلیلگر حوزه فرهنگ و مد، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر در پاسخ به این پرسش در شرایطی که جامعه با فشار اقتصادی و اضطراب‌های ناشی از بحران‌های منطقه‌ای روبه‌روست، اساساً صحبت از مد چه ضرورتی دارد، گفت:اگر مد را صرفاً به معنای مصرف، برند و نمایش ظاهری درک کنیم، طبیعتاً در چنین شرایطی پرداختن به آن حتی می‌تواند نوعی بی‌حسی فرهنگی تلقی شود. اما مسئله این است که در مطالعات فرهنگی، مد فقط مصرف نیست؛ مد بخشی از «نظام نمادین جامعه» است. در واقع جامعه از طریق پوشش، رنگ‌ها، آیین‌ها و نشانه‌های زیبایی‌شناختی، وضعیت روانی خود را بازنمایی می‌کند. در شرایط بحران، این نظام نمادین یا فرو می‌پاشد یا به ابزاری برای بازسازی امید تبدیل می‌شود.

وی با اشاره به مفهوم مد و نسبت آن با وضعیت امروز جامعه یادآور شد: فرامد در واقع لایه‌ای فراتر از مد روزمره است؛ یعنی جایی که مد به بازتاب ناخودآگاه جمعی جامعه تبدیل می‌شود. در دوره‌های بحران، جامعه به‌صورت ناخودآگاه به نشانه‌هایی پناه می‌برد که حس استمرار و هویت را تقویت کنند. در ایران، یکی از مهم‌ترین این نشانه‌ها نوروز است.

این پژوهشگر گفت: نوروز فقط یک جشن تقویمی نیست؛ یک سازوکار فرهنگی برای بازسازی روان جمعی است. وقتی مردم در سخت‌ترین شرایط هم سفره هفت‌سین می‌چینند، لباس نو می‌پوشند یا خانه را تازه می‌کنند، در واقع دارند یک پیام نمادین می‌فرستند: «زندگی ادامه دارد».

وی با اشاره به نقش فرهنگ پوشش اظهار کرد: پوشش یکی از مهم‌ترین زبان‌های فرهنگی است. ما از طریق پوشش، امید، هویت و حتی مقاومت فرهنگی را منتقل می‌کنیم. در شرایطی که اقتصاد ضعیف است، جامعه الزاماً به سمت مصرف‌گرایی نمی‌رود، بلکه به سمت خلاقیت فرهنگی حرکت می‌کند.

غریبی گفت: ترکیب پارچه‌های سنتی، بازگشت به رنگ‌های ایرانی، یا حتی ساده‌سازی پوشش‌ها می‌تواند نشانه‌ای از این بازآفرینی فرهنگی باشد. این همان چیزی است که من در نظریه «پازل مد» توضیح می‌دهم؛ مد حاصل کنار هم قرار گرفتن قطعاتی از اقتصاد، فرهنگ، رسانه و حافظه تاریخی است.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا نوروز می‌تواند در این پازل فرهنگی نقش محوری داشته باشد، خاطرنشان کرد:دقیقاً نوروز یک «موتور فرهنگی» است. این آیین تاریخی، جامعه را مجبور می‌کند حتی در سخت‌ترین شرایط، به سمت نظم، زیبایی و نو شدن حرکت کند. از خانه‌تکانی گرفته تا چیدمان سفره هفت‌سین و انتخاب لباس برای دید و بازدیدها، همه این‌ها بخشی از یک فرآیند فرهنگی بزرگ‌تر هستند که هدفش بازسازی امید است. به همین دلیل است که نوروز در فرهنگ ایرانی فقط یک جشن نیست؛ یک پروژه تمدنی برای استمرار زندگی است.

غریبی در پاسخ به این پرسش که برخی معتقدند در شرایط اقتصادی دشوار، پرداختن به مد نوعی تجمل‌گرایی است، گفت: این برداشت ناشی از تقلیل مد به مصرف است. اگر مد را به معنای «فرهنگ پوشش» درک کنیم، اتفاقاً در دوران بحران اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. جامعه برای حفظ روحیه خود نیاز به نشانه‌های زیبایی دارد. این زیبایی می‌تواند بسیار ساده باشد؛ یک پارچه رنگی، یک لباس تمیز، یا حتی نظم و هماهنگی در ظاهر. این‌ها تجمل نیستند؛ این‌ها ابزارهای حفظ کرامت فرهنگی هستند.

این پژوهشگر در پایان گفت:به نظر من مد در ایران امروز اگر از سطح مصرف عبور کند، می‌تواند به زبان امید تبدیل شود. جامعه ایرانی در طول تاریخ بارها در شرایط سخت قرار گرفته، اما همیشه از طریق آیین‌ها، هنر و فرهنگ خود راهی برای بازسازی روح جمعی پیدا کرده است. نوروز یکی از مهم‌ترین این راه‌هاست. در چنین فضایی، مد دیگر صرفاً نمایش نیست؛ بلکه روایتی از مقاومت فرهنگی و استمرار زندگی است.