کریدور ارس؛ شاهراه راهبردی اتصال ایران به قفقاز

به گزارش خبرگزاری تسنیم از تبریز، منطقه قفقاز و آسیای میانه همواره یکی از حساس‌ترین و کلیدی‌ترین نقاط تلاقی در ژئوپلیتیک جهانی بوده‌اند. در سال‌های اخیر، با تغییر مناسبات اقتصاد جهانی و احیای مسیرهای باستانی تجارت تحت عنوان «راه ابریشم نوین»، رقابت بر سر کریدورهای ترانزیتی در این منطقه وارد مرحله‌ای تازه و نفس‌گیر شده است. در این میان، کشورها در تلاش‌اند تا با تعریف مسیرهای امن‌تر، کوتاه‌تر و مقرون‌به‌صرفه‌تر برای جابه‌جایی کالا و مسافر، سهم بیشتری از کیک تجارت بین‌المللی را از آن خود کنند. جمهوری اسلامی ایران نیز با درک این اهمیت تاریخی و با تکیه بر موقعیت بی‌بدیل جغرافیایی خود در شمال‌غرب کشور، گام‌های بلندی برای تثبیت جایگاهش در شبکه تجارت منطقه‌ای برداشته است.

برای درک بهتر اهمیت مسیرهای ترانزیتی در این منطقه، باید نگاهی به تاریخچه تحولات قفقاز بیندازیم. در نتیجه جنگ اول قره‌باغ کوهستانی، آرایش مرزی و ارتباطی منطقه دستخوش تغییرات بنیادین شد و ارتباط مستقیم ریلی و جاده‌ای بین سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان و منطقه خودمختار نخجوان به‌طور کامل قطع گردید. این گسست جغرافیایی می‌توانست به یک بحران ارتباطی بزرگ تبدیل شود، اما خاک امن جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان یک پل نجات‌بخش وارد عمل شد. 

در آن شرایط حساس تاریخی، ایران با در اختیار قرار دادن مسیرهای مواصلاتی خود و دور زدن ارمنستان، اجازه نداد شریان‌های حیاتی همسایه شمالی‌اش قطع شود. مسیر زمینی بیله‌سوار در شمال استان اردبیل و در 220 کیلومتری باکو، به اصلی‌ترین مسیر ترانزیتی بین سرزمین اصلی آذربایجان، نخجوان و همچنین ترکیه تبدیل شد. این مسیر که بخشی از جاده 12 ایران است، سال‌ها به‌عنوان کوتاه‌ترین و حیاتی‌ترین راه ارتباطی زمینی، غرب آذربایجان را از طریق بخش بیله‌سوار-جلفا به نخجوان متصل کرده و اهمیتی راهبردی برای همسایگان ما داشته است.

اما پویایی اقتصاد جهانی و نیاز به زیرساخت‌های مدرن‌تر، ایجاب می‌کرد که این ارتباطات از یک مسیر سنتی به یک شاهراه بین‌المللی با ظرفیت‌های کلان ارتقا یابد. در شرایطی که اتصال به بنادر جنوبی ایران و دسترسی به بازارهای اروپا و آسیا به اولویت کشورهای منطقه تبدیل شده، تکمیل زیرساخت‌های ارتباطی شمال‌غرب ایران بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. اینجا بود که ایده شکل‌گیری یک مسیر استراتژیک جدید برای پاسخگویی به نیازهای ترانزیتی قرن بیست و یکم متولد شد.

در سال 2024 (دی‌ماه 1402)، دیپلماسی اقتصادی و ترانزیتی ایران و جمهوری آذربایجان به یک توافق تاریخی و راهبردی دست یافت؛ توافقی برای احداث مسیری نوین به نام «کریدور ارس». این کریدور که از قلب استان آذربایجان شرقی عبور می‌کند، مأموریت دارد تا روستای آقبند در گوشه جنوب غربی بخش زنگیلان را به شهرستان اردوباد در جنوب نخجوان متصل کند. پروژه‌ای عظیم که نه‌تنها یک مسیر مواصلاتی، بلکه نمادی از پیوندهای عمیق اقتصادی با همسایگان شمالی و دروازه‌ای جدید به سوی اروپا و قفقاز محسوب می‌شود.

جزئیات اجرایی؛ از جلفا تا کلاله

محور استراتژیک جلفا–کلاله به‌عنوان هسته اصلی این تفاهم‌نامه و مسیر اتصال‌دهنده جمهوری آذربایجان به نخجوان از طریق قلمرو ایران در حال اجراست. طول کلی این مسیر 107 کیلومتر است که پایانه مرزی جلفا را به پایانه مرزی در دست احداث کلاله متصل می‌کند. 

عملیات اجرایی این پروژه کلان که از دی‌ماه 1402 توسط قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا آغاز شده، هم‌اکنون با حدود 40 درصد پیشرفت فیزیکی در سه قطعه و با فعالیت چهار تجهیز کارگاه با جدیت دنبال می‌شود. یکی از ویژگی‌های بارز مهندسی این مسیر، طراحی و احداث 20 دستگاه تونل به طول تقریبی 8 هزار و 500 متر است که نشان‌دهنده عزم جدی برای ایجاد یک مسیر ایمن و استاندارد در مناطق کوهستانی است.

همچنین پایانه مرزی کلاله در زمینی به مساحت 8 هکتار در حال احداث است که با اتمام کامل عملیات خاکی محوطه، هم‌اکنون مراحل ساخت ساختمان‌ها، روسازی و تأسیسات زیربنایی و روبنایی آن در دست اجرا قرار دارد.

کریدور ارس؛ شاهرگ اقتصادی و پل ارتباطی با قفقاز و اروپا

کریدور ارس که از محدوده مناطق آزاد ارس و جلفا عبور می‌کند، تنها یک جاده نیست، بلکه یک شریان حیاتی برای اقتصاد شمال‌غرب کشور و کل ایران است. تکمیل این مسیر مزایای بی‌شماری به همراه دارد:

کاهش هزینه‌ها و زمان ترانزیت: سرمایه‌گذاری در جاده‌ها و زیرساخت‌های لجستیکی این کریدور، موجب افزایش ایمنی و سرعت حمل‌ونقل شده و هزینه‌های نقل‌وانتقال کالا را به شدت کاهش می‌دهد.

رونق تجارت و اشتغال‌زایی: افزایش تردد کالا و مسافر، فرصت‌های اقتصادی و شغلی گسترده‌ای را در استان‌های مرتبط، به‌ویژه آذربایجان شرقی ایجاد کرده و به توسعه خدمات لجستیکی، صنعتی و خدماتی می‌انجامد.

تقویت جایگاه ژئوپلیتیک ایران: با اتصال این کریدور به زیرساخت‌های ریلی و بنادر جنوبی، ایران سهم بیشتری از مسیرهای ترانزیتی بین آسیا و اروپا را به خود اختصاص داده و نقش خود را در طرح‌های بزرگی چون راه ابریشم نوین تثبیت می‌کند.

درحالی که علیرضا سیاهپور، معاون ساخت و توسعه راه‌های شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور از تسریع عملیات اجرایی در محور جلفا–کلاله خبر داده و اعلام کرد بر اساس برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده، فاز نخست این کریدور تا پایان سال جاری آماده بهره‌برداری اولیه خواهد شد؛ با مدیرکل راه و شهرسازی آذربایجان شرقی گفت‌وگو می‌کنیم تا آخرین وضعیت این پروژه مهم را جویا شویم:

محور جلفا – کلاله یکی از پروژه‌های مهم و راهبردی در شمال‌غرب کشور است

بابک نجفیان، مدیرکل راه و شهرسازی آذربایجان شرقی در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم در خصوص این محور می‌گوید: محور جلفا – کلاله یکی از پروژه‌های مهم و راهبردی در شمال‌غرب کشور محسوب می‌شود. این مسیر از مرز جلفا در جمهوری خودمختار نخجوان آغاز شده و پس از عبور از نوردوز و ارمنستان، با اتصال به پل آغ‌بند – کلاله به جمهوری آذربایجان متصل می‌شود. این محور در حدود 51 کیلومتر با نخجوان، 44 کیلومتر با ارمنستان و 12 کیلومتر با جمهوری آذربایجان هم‌مرز است و نقش مهمی در توسعه ترانزیت منطقه، رونق اقتصادی و کاهش زمان سفر خواهد داشت.

او می‌افزاید: عملیات بهسازی و تعریض محور جلفا – کلاله به طول 107 کیلومتر از سال 1402 و همزمان با تجهیز کارگاه آغاز شد. اجرای پروژه در سه قطعه و با همکاری قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاء (ص) در حال انجام است. تاکنون عملیات زیرسازی شامل 63 کیلومتر عملیات خاکی، 34 کیلومتر سابگرید، 34 کیلومتر زیر اساس و 28 کیلومتر اساس اجرا شده است. همچنین روسازی حدود 23 کیلومتر از مسیر انجام شده و پیشرفت فیزیکی کل پروژه حدود 48 درصد است.

او خاطرنشان می‌کند: در این محور 20 دستگاه تونل با مجموع طول حدود 9 هزار متر پیش‌بینی شده است. تاکنون حدود 4800 متر هد تونل حفاری شده، نزدیک به 1900 متر بنچ تونل حفاری شده و حدود 900 متر نیز عملیات لاینینگ انجام گرفته است. عملیات اجرایی تونل‌ها همچنان با سرعت در حال انجام است.

نجفیان در ادامه تاکید می‌کند: در پایانه مرزی کلاله تاکنون حدود 200 هزار متر مکعب عملیات خاکی انجام شده و عملیات دیوارسازی و روسازی محوطه در حال اجرا است. همچنین یک دستگاه پل مرزی به طول 374 متر با 11 دهانه 34 متری بر روی رودخانه ارس احداث شده که عملیات اجرایی آن به پایان رسیده و در زمان مناسب با حضور مسئولان دو کشور افتتاح خواهد شد. در صورت تأمین اعتبار لازم، فاز نخست پایانه مرزی به همراه این پل و حدود 23 کیلومتر از مسیر و یک تونل به طول 750 متر به همراه 3 کیلومتر از طرفین آن، تا شهریورماه سال جاری آماده بهره‌برداری خواهد بود.

او با اشاره به اعتبارات این پروژه یادآور می‌شود: تاکنون حدود 5200 میلیارد تومان برای اجرای این پروژه تخصیص یافته و هزینه شده است. برای تکمیل پروژه نیز قرارداد متممی با مبلغ اولیه حدود 5100 میلیارد تومان در حال تهیه جهت برگزاری مناقصه است. برآورد ما این است که برای اتمام کامل محور حدود 15 همت اعتبار نیاز داریم. همچنین در سال 1405 برای این طرح مبلغ 15 هزار و 600 میلیارد ریال اعتبار پیش‌بینی شده است.

او ادامه می‌دهد: در حال حاضر حدود 1350 نفر نیروی انسانی و نزدیک به 380 دستگاه ماشین‌آلات سنگین در بخش‌های مختلف پروژه مشغول فعالیت هستند.

مدیرکل راه و شهرسازی آذربایجان شرقی می‌افزاید: با توجه به تحولات اخیر و توافقات مرزی میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان در خصوص کریدور زنگزور، تسریع در تکمیل محور جلفا – کلاله اهمیت مضاعفی پیدا کرده است. این مسیر می‌تواند نقش مهمی در تقویت موقعیت ژئوپلیتیکی ایران، افزایش ترانزیت کالا، توسعه مبادلات اقتصادی و کاهش زمان سفر در منطقه ایفا کند.  

در نهایت، کارشناسان معتقدند کریدور جاده‌ای ارس به‌عنوان یکی از پروژه‌های راهبردی کشور، نه‌تنها نقش کلیدی در ارتقاء همکاری‌های منطقه‌ای و توسعه تعاملات اقتصادی با کشورهای همسایه ایفا می‌کند، بلکه گامی بلند در راستای توسعه صلح، ثبات منطقه‌ای و ارتقاء جایگاه ایران در تجارت جهانی خواهد بود. قطار توسعه در حاشیه رود ارس به سرعت در حال حرکت است و آذربایجان شرقی می‌رود تا بار دیگر نقطه ثقل تجارت بین‌الملل در منطقه قفقاز باشد.

انتهای پیام/