۲ عنوان جهانی و ده‌ها ظرفیت در اصفهان؛ صنایع دستی منتظر روایت‌های تازه

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- کوروش دیباج: اصفهان، شهری که دو عنوان مهم جهانی شهر جهانی صنایع دستی و شهر خلاق صنایع دستی را همزمان بر دوش می‌کشد، این روزها در حالی وارد هفته فرهنگی نکوداشت خود می‌شود که هنرمندان این بخش از بی رونقی بازار گلایه دارند.

رکود شدید گردشگری و بی‌اثر شدن ظرفیت هفته فرهنگی

محمد عطریان هنرمند قلمکار و فرزند استاد نصرالله عطریان که بیش از دویست سال قدمت خانوادگی در رشته هنر پارچه‌های قلمکار دارند، در گفتگو با خبرنگار مهر بر خاستگاه تاریخی و فرهنگی اصفهان تأکید می‌کند.

او معتقد است که ریشه رشد صنایع دستی در اصفهان، تجمیع تاریخی هنرمندان از دوره صفویه تا امروز است؛ تجمیعی که به اصفهان هویتی بی‌رقیب بخشید و باعث شد انواع هنرهای دستی از دل این هم‌نشینی و انتقال تجربه رشد کنند.

عطریان بر این باور است که ذوق هنری مردم اصفهان، در کنار میراث چند صد ساله این شهر، همان چیزی است که صنایع دستی اصفهان را نسبت به هر شهر دیگری در ایران یا جهان متمایز می‌کند.

جلیل جوکار، هنرمند صنایع دستی و مدیر گروه آموزشی هنر اسلامی دانشکده صنایع دستی دانشگاه هنر اصفهان نیز در گفتگو با خبرنگار مهر همین ویژگی را از زاویه‌ای تخصصی‌تر توضیح می‌دهد.

او با اشاره به تعداد بسیار بالای رشته‌های فعال صنایع دستی در اصفهان و حضور شصت و پنج هزار هنرمند شناسنامه‌دار، تأکید می‌کند: در کمتر شهری در جهان چنین فراوانی قابل مشاهده است.

جوکار معتقد است: پویایی زنده و مداوم هنر در اصفهان، که برخلاف بسیاری از شهرهای تاریخی جهان هنوز زنده است، مهم‌ترین سرمایه فرهنگی این شهر محسوب می‌شود.

حجت‌الله مرادخانی، پژوهشگر صنایع دستی و مدرس دانشگاه در گفتگو با خبرنگار مهر تنوع حیرت‌انگیز رشته‌ها، کارگاه‌های فعال و پیوند عمیق میان شیوه تولید صنایع دستی و مکتب فرهنگی اصفهان را ویژگی ممتاز این شهر می‌داند.

او تأکید می‌کند: در اصفهان بر خلاف سایر شهرهایی که اغلب تنها یک یا دو رشته را شاخص می‌کنند، مجموعه‌ای بی‌نظیر از هنرهای نساجی، چوب، فلز، فیروزه‌کوب، قلمکار، منبت، میناکاری، سفال، رودوزی و ده‌ها هنر دیگر کنار یکدیگر حیات فعال دارند.

مجدالدین تاج، رئیس اتحادیه صنایع دستی اصفهان در گفتگو با خبرنگار مهر این تصویر را تکمیل می‌کند و یادآور می‌شود: دو سوم صنایع دستی کشور در اصفهان فعال است و یک سوم صنایع دستی ثبت‌شده جهان در این استان ریشه دارد.

او اصفهان را مرکز تاریخی تولیدات هنری ایران می‌داند و تأکید می‌کند: با وجود همه مشکلات امروز، در حوزه صنایع دستی اصفهان همچنان جایگاه نخست کشور و یکی از قطب‌های اصلی جهان است.

رکود تاریخی صنایع دستی اصفهان

اگرچه اصفهان همچنان مرکز صنایع دستی ایران است، اما هر چهار گفتگو تأکید دارند که وضعیت امروز این شهر نگران کننده است. محمد عطریان با شرح تجربه شخصی خود از بازار نقش جهان در دو سال اخیر، رکود صنایع دستی را بی‌سابقه توصیف می‌کند. به گفته او، از سال ۱۴۰۰، ورود گردشگر خارجی به ایران تقریباً متوقف شد و صنایع دستی اصفهان که اقتصادش شدیداً به گردشگری وابسته است، دچار خسارت شد.

جلیل جوکار نیز همین وضعیت را با نگاه کلان تحلیل می‌کند. او می‌گوید: صنایع دستی در پیوندی مستقیم با گردشگری و اقتصاد جهانی قرار دارد و افزایش هزینه ها در غیاب گردشگ و خریدار، این بخش را تضعیف می کند.

مجدالدین تاج در بخش دیگری از گفتگو به این موضوع می‌پردازد: صنایع دستی و گردشگری مانند دو بال یک پرنده‌اند؛ با آسیب به گردشگری، سقوط صنایع دستی قطعی است. او وضعیت تورم، کاهش قدرت خرید مردم و قوانین شکست‌خورده‌ای مانند عدم اجازه خروج نقره با مسافر و ماده ۳۷ پست را عواملی می‌داند که عملاً عرصه صادرات را فلج کرده‌اند.

حجت‌الله مرادخانی نیز رکود صنایع دستی را در نسبت مستقیم با گردشگری خارجی توصیف می‌کند.

او تأکید دارد: اصفهان روند کاملاً معکوس را طی کرده و این سقوط، موجب کاهش شدید سرمایه‌گذاری و جریان مالی در حوزه صنایع دستی شده است.

ظرفیت‌های عظیم بالفعل‌نشده؛ از صادرات تا روایت‌سازی دیجیتال

هر چهار صاحب‌نظر بر ظرفیت‌های بالفعل‌نشده‌ای تأکید دارند که اگر فعال شوند، می‌توانند جایگاه اصفهان را در سطح جهانی متحول کنند.

محمد عطریان، با نگاهی واقع‌گرایانه، صنایع دستی را جزو سبد ضروری خانوار نمی‌داند و معتقد است تنها زمانی می‌توان از توسعه حرف زد که شرایط اقتصادی کشور به ثبات برسد.

جلیل جوکارنگاه کاملاً متفاوتی دارد. او بر ضرورت توسعه صادرات، حضور فعال در نمایشگاه‌های جهانی، ترجمه و شناسنامه‌دار کردن آثار و ایجاد ارتباطات بین‌المللی تأکید می‌کند. به باور او، صنایع دستی بهترین ابزار صادرات فرهنگی ایران است و می‌تواند پیام زیبایی‌شناسی، هستی‌شناسی و حکمت ایرانی را به جهان منتقل کند.

مجدالدین تاج نیز بر اهمیت برندینگ جهانی، اصلاح قوانین صادرات، تسهیل خروج کالا و فراهم شدن امکان پست بین‌المللی برای هنرمندان تأکید می‌کند و این ظرفیت را یکی از بزرگ‌ترین فرصت‌های از دست‌رفته صنایع دستی اصفهان می‌داند.

اما شاید مهم‌ترین نگاه تحلیلی متعلق به حجت‌الله مرادخانی باشد. او می‌گوید:جهان امروز، جهان روایت‌های تصویری و محتوای دیجیتال است و ذهن بشر بیشتر از هر زمان دیگر با تصویر شکل می‌گیرد. به باور او، تنوع صنایع دستی اصفهان می‌تواند مبنای هزاران روایت تصویری باشد؛ از عکس گرفته تا ویدئو، تیزر، مستند، ویدئو آرت و فرمت‌های جدید رسانه‌ای.

او بر نقش شبکه‌های اجتماعی بین‌المللی تأکید می‌کند و معتقد است که از طریق تولید محتوا می‌توان ذهن جهانیان را متوجه فرهنگ غنی اصفهان کرد.

هفته فرهنگی نکوداشت اصفهان؛ رویدادی کمرنگ اما همچنان ضروری

و اما نقش هفته فرهنگی اصفهان چیست؟ آیا این رویداد می‌تواند موتور محرک صنایع دستی باشد؟ محمد عطریان معتقد است این هفته می‌تواند با قدردانی از هنرمندان، ایجاد نمایشگاه‌ها و ایجاد رونق گردشگری، اثرگذار باشد.

جلیل جوکار نقش هفته فرهنگی را زمانی مثبت می‌داند که به جای برنامه‌های تشریفاتی و سخنرانی، رویکرد عملیاتی داشته باشد. او پیشنهاد می‌کند: هیئت‌های بین‌المللی، تجار خارجی و تولیدکنندگان داخلی در این هفته کنار یکدیگر قرار بگیرند تا قراردادهای واقعی شکل بگیرد.

مجدالدین تاج نیز به تجربه گذشته اشاره می‌کند؛ سال‌هایی که نمایشگاه‌های هفته فرهنگی در اردیبهشت به واسطه اوج گردشگری بازخورد بالایی داشت و موجب معرفی گسترده صنایع دستی اصفهان می‌شد.

او اما تأکید دارد که این سال‌ها برنامه‌ریزی درستی انجام نشده و این هفته از مسیر اصلی خود فاصله گرفته است. با این حال عنوان می‌کند که نمایشگاه‌های مجازی، خرید تضمینی آثار هنرمندان، تجلیل از فعالان، احیای خواهرخوانده‌ها و برگزاری کارگاه‌های زنده می‌تواند بخشی از اعتماد هنرمندان را بازگرداند.

حجت‌الله مرادخانی نیز می‌گوید: هفته فرهنگی تنها زمانی اثرگذار است که به جای برنامه‌های روتین، به سمت روایت‌سازی دیجیتال، تولید محتوا، بهره‌گیری از رسانه‌های جدید و مستندسازی تصویری از فرهنگ و هنر اصفهان حرکت کند. اگر روایت اصفهان را خود اصفهانی‌ها نسازند، باید روایت دیگران را تحمل کنند.

آینده صنایع دستی اصفهان

در پایان این گزارش، هر چهار گفتگو تصویری روشن از آینده ترسیم نمی‌کنند، اما یک نقطه مشترک دارند: صنایع دستی اصفهان در حساس‌ترین مقطع تاریخی خود قرار گرفته است. رکود گردشگری، سیاست‌گذاری‌های ناکارآمد و بی‌برنامگی، همه عواملی هستند که صنایع دستی را تهدید می کنند.

محمد عطریان تنها امید را در زنده ماندن کارگاه‌ها می‌بیند.

جلیل جوکار احیای اقتصاد صادرات‌محور و توجه به نسل جوان را شرط اصلی بقای هنرهای سنتی می‌داند.

مجدالدین تاج هشدار می‌دهد که اگر برنامه‌ریزی فوری انجام نشود، هزاران هنرمند کارگاه‌های خود را برای همیشه ترک خواهند کرد.

حجت‌الله مرادخانی نیز تأکید می‌کند که بدون ورود صنایع دستی به عرصه جهانی روایت‌سازی، آینده‌ای برای دیده شدن آن در جهان قابل تصور نیست.

هفته فرهنگی نکوداشت اصفهان، هرچند در سال جاری کمرنگ‌ برگزار می شود اما هنوز می‌تواند بستری برای یادآوری داشته باشد؛ یادآوری اینکه اصفهان نه فقط یک شهر که یک جهان است، جهانی از هنر، دست‌ها، نقش‌ها، روایت‌ها و زیبایی‌هایی که اگر امروز پاس داشته نشوند، فردا شاید تنها در کتاب‌ها روایت شوند.

اصفهان همچنان توانایی درخشیدن در جهان را دارد؛ اما تنها در صورتی که از این هفته‌های فرهنگی به عنوان نقطه آغاز حرکت‌های جدی، برنامه‌محور و آینده‌نگر استفاده شود.