روایت تلخ نگهبانان جنگل هیرکانی/ جنگ با آتش و سودجویان با دست خالی!

خبرگزاری تسنیم ـ معظمه نقی پور| جنگل فقط مجموعه‌ای از درختان به‌هم‌پیوسته در دامنه کوه‌ها نیست؛ جنگل یک زیست‌بوم زنده است که درخت، خاک، آب، جانوران و پوشش گیاهی در آن در چرخه‌ای به‌هم‌پیوسته حیات خود را ادامه می‌دهند. در شمال ایران، این مفهوم با جنگل‌های هیرکانی معنایی عمیق‌تر پیدا می‌کند؛ میراثی طبیعی که قرن‌ها در پهنه البرز باقی مانده و امروز حفاظت از آن به یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌های نسل حاضر در برابر آیندگان تبدیل شده است.

در طول سال‌ها، جنگل‌های مازندران فراز و نشیب‌های زیادی را پشت سر گذاشته‌اند. گاهی درختان در دل خاک ریشه دوانده و عرصه‌های سبز و بکر را گسترده‌تر کرده‌اند و گاهی نیز دخالت‌های انسانی، حریق، قاچاق چوب، تغییر کاربری و تصرف اراضی ملی، بخش‌هایی از این سرمایه طبیعی را با تهدید مواجه کرده است.

در این میان، گروهی از انسان‌ها هستند که شاید نامشان کمتر شنیده شود، اما بخش مهمی از حفاظت از این میراث بر دوش آنان قرار دارد؛ جنگلبانانی که برای پایش عرصه‌های جنگلی و مرتعی، گاهی ساعت‌ها در مسیرهای سخت و صعب‌العبور حرکت می‌کنند، در شرایط دشوار جوی و جغرافیایی به دل کوهستان می‌زنند و در مواقع وقوع حریق نیز در خط مقدم مهار آتش قرار می‌گیرند.

جنگلبان برای آنان که از بیرون به جنگل نگاه می‌کنند شاید تنها یک مأمور حفاظت از منابع طبیعی باشد، اما برای خود جنگلبان، هر درخت بخشی از امانتی است که باید سالم به نسل بعد تحویل داده شود.

میراثی که قرار نیست به نام یک نسل تمام شود

جنگل‌های سرسبز مازندران در طول عمر خود همواره با تهدیدهای مختلفی مواجه بوده‌اند؛ از قاچاق چوب و تعرض به عرصه‌های ملی گرفته تا آتش‌سوزی‌هایی که می‌توانند در مدت کوتاهی بخش‌هایی از پوشش گیاهی را از بین ببرند.

در سال‌های گذشته، دامداران محلی در بسیاری از مناطق شمال کشور ارتباطی مستقیم با جنگل داشتند و همین حضور و شناخت آنان از عرصه، در مواردی به حفاظت از منابع طبیعی کمک می‌کرد، اما با اجرای طرح خروج دام از جنگل‌های شمال، شکل ارتباط جوامع محلی با این عرصه‌ها نیز تغییر کرد و در کنار مسائل مختلف، ضرورت تقویت نظام حفاظت و پایش جنگل‌ها بیش از گذشته احساس شد.

مسئولیت جنگلبانان برای مراقبت از عرصه‌های طبیعی سنگین‌تر شده است؛ مأموریتی که تنها به جلوگیری از قطع درخت یا برخورد با قاچاقچیان چوب محدود نمی‌شود، بلکه موضوعاتی مانند جلوگیری از تصرف اراضی ملی، پایش عرصه‌ها، پیشگیری از حریق، مشارکت دادن جوامع محلی و حفاظت از مراتع را نیز شامل می‌شود.

این مسئولیت در شهرستان سوادکوه به دلیل ویژگی‌های جغرافیایی منطقه، شرایط خاص‌تری دارد. بخش‌هایی از جنگل‌ها و مراتع این شهرستان در ارتفاعات و مناطق کوهستانی قرار گرفته و برخی نقاط نیز صعب‌العبور هستند؛ مناطقی که دسترسی به آنها آسان نیست و همین مسئله، عملیات گشت، پایش و مقابله با حوادث و تخلفات را دشوارتر می‌کند و در چنین جغرافیایی، حفاظت از جنگل فقط به حضور نیروی انسانی نیاز ندارد؛ خودرو، تجهیزات پایش، ابزارهای مقابله با حریق و فناوری‌های جدید نیز بخشی از زنجیره حفاظت هستند.

برای روایت آنچه در پشت صحنه حفاظت از جنگل‌های سوادکوه می‌گذرد، با یکی از جنگلبانان نمونه کشور و استان گفت‌وگو کرده‌ایم؛ کسی که سال‌ها در عرصه حفاظت از منابع طبیعی فعالیت داشته و امروز فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان سوادکوه است.

جنگلبانی؛ نگهبانی آگاهانه از یک امانت ملی

محمدعلی اسفندیار، جنگلبان نمونه کشور و استان و فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان سوادکوه، جنگلبانی را فراتر از یک شغل اداری و سازمانی می‌داند و معتقد است جنگلبان در حقیقت نگهبان میراثی است که متعلق به یک نسل نیست.

از نگاه او، جنگلبان مالک جنگل نیست؛ بلکه امانت‌دار آن برای نسل‌های آینده است. همین نگاه، معنای حفاظت را از یک وظیفه سازمانی فراتر می‌برد و آن را به مسئولیتی ملی و اخلاقی تبدیل می‌کند.

اسفندیار با اشاره به گستره عرصه‌های تحت نظارت یگان حفاظت منابع طبیعی سوادکوه، از حدود 150 هزار هکتار جنگل و مرتع سخن می‌گوید؛ عرصه‌ای گسترده که پایش مستمر آن نیازمند نیروی انسانی، تجهیزات و امکانات کافی است.

این وسعت به خوبی نشان می‌دهد که حفاظت از منابع طبیعی تنها با حضور مقطعی نیروها امکان‌پذیر نیست. عرصه‌های جنگلی و مرتعی باید به شکل مستمر پایش شوند تا تخلف در همان مراحل نخست شناسایی و از گسترش آن جلوگیری شود.

در واقع جنگلبان باید پیش از آنکه یک درخت قطع شود، پیش از آنکه آتش گسترده شود و پیش از آنکه تصرفی در اراضی ملی تثبیت شود، در میدان حضور داشته باشد؛ مأموریتی که در مناطق کوهستانی و صعب‌العبور، دشواری‌های بیشتری پیدا می‌کند.

زمین‌خواری؛ یکی از دغدغه‌های جدی سوادکوه

یکی از مهم‌ترین چالش‌هایی که در سال‌های اخیر در حوزه حفاظت از منابع طبیعی مطرح بوده، موضوع تصرف اراضی ملی است؛ مسئله‌ای که در مناطقی با شرایط مطلوب طبیعی و آب‌وهوایی، حساسیت بیشتری پیدا می‌کند.

سوادکوه به دلیل برخورداری از طبیعت کوهستانی، جنگل‌های گسترده و شرایط آب‌وهوایی مطلوب، همواره مورد توجه گردشگران و افرادی بوده که این منطقه را برای سکونت و خوش‌نشینی مناسب می‌دانند.

همین جذابیت طبیعی در کنار ارزش زمین، ضرورت مراقبت از اراضی ملی را دوچندان کرده است؛ زیرا کوچک‌ترین غفلت در حفاظت از عرصه‌ها می‌تواند زمینه‌ساز تغییرات غیرمجاز و تعرض به منابع طبیعی شود.

فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی و آبخیزداری سوادکوه با اشاره به این موضوع، تصرف اراضی ملی را یکی از مشکلات حوزه کاری این شهرستان عنوان می‌کند و از تلاش نیروهای منابع طبیعی برای پیشگیری از این اقدامات خبر می‌دهد.

با این حال، در کنار این تهدید، یک نقطه قوت مهم نیز در سوادکوه وجود دارد؛ فرهنگ عمومی مردم منطقه.

به گفته اسفندیار، قاچاق چوب در سوادکوه به دلیل غنی بودن فرهنگ مردم این دیار از شدت کمتری برخوردار است؛ موضوعی که نشان می‌دهد جوامع محلی می‌توانند در کنار دستگاه‌های مسئول، به یکی از مهم‌ترین بازوهای حفاظت از منابع طبیعی تبدیل شوند.

وقتی امکانات، همپای مأموریت نیست

حفاظت از 150 هزار هکتار جنگل و مرتع در منطقه‌ای کوهستانی، تنها با انگیزه و تعهد نیروی انسانی امکان‌پذیر نیست.جنگلبان برای رسیدن به مناطق مختلف عرصه، نیازمند وسیله نقلیه مناسب است؛ برای مقابله با حریق به تجهیزات تخصصی نیاز دارد و برای پایش مستمر عرصه‌های گسترده نیز باید از فناوری‌های جدید استفاده شود.

اما بخشی از امکانات موجود در یگان حفاظت منابع طبیعی سوادکوه، همچنان در سطح تجهیزات اولیه قرار دارد.خودروهای نسبتاً فرسوده برای گشت و مراقبت، تجهیزات اولیه مقابله با حریق مانند آتش‌کوب، دمنده و بیل، بخشی از امکاناتی است که برای انجام این مأموریت مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این در حالی است که شرایط جدید حفاظت از منابع طبیعی، نیازمند استفاده گسترده‌تر از سامانه‌های پایش، تجهیزات پیشرفته برای شناسایی و کنترل تخلفات و ابزارهای نوین برای پیشگیری از حوادث است.

موضوع فقط مقابله با یک تخلف یا مهار یک آتش‌سوزی نیست؛ مسئله، ایجاد یک نظام هوشمند و مستمر برای حفاظت از عرصه‌ای است که وسعت زیادی دارد و در نقاطی نیز دسترسی به آن دشوار است.به‌روزرسانی تجهیزات می‌تواند زمان واکنش نیروها را کاهش دهد و امکان شناسایی سریع‌تر تخلفات و حوادث را فراهم کند.

آتش؛ خطری که همیشه در کمین جنگل است

یکی از مهم‌ترین تهدیدهای منابع طبیعی، حریق است؛ حادثه‌ای که اگر در مراحل نخست کنترل نشود، می‌تواند به سرعت گسترش پیدا کند.در مناطق جنگلی و کوهستانی، شرایط جغرافیایی، وزش باد، خشک شدن پوشش گیاهی و دشواری دسترسی می‌تواند عملیات مهار آتش را پیچیده‌تر کند.

جنگلبانان در چنین شرایطی فقط با شعله‌های آتش مواجه نیستند؛ مسیرهای دشوار، فاصله زیاد از جاده‌های دسترسی و محدودیت امکانات نیز بخشی از چالش آنهاست.

به همین دلیل، تجهیزات مقابله با حریق باید متناسب با شرایط عرصه‌ها باشد و علاوه بر امکانات اولیه، سامانه‌های پایش و ابزارهای پیشرفته‌تر برای شناسایی و کنترل آتش در اختیار نیروها قرار گیرد.

در کنار تجهیزات، همکاری مردم و دستگاه‌های اجرایی نیز اهمیت زیادی دارد. در زمان وقوع حریق، سرعت حضور نیروها و هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در کنترل حادثه داشته باشد.

مردم؛ بازوی پنهان جنگلبانان

حفاظت از جنگل را نمی‌توان تنها بر عهده یک دستگاه دولتی گذاشت. جنگل متعلق به یک سازمان نیست؛ سرمایه‌ای عمومی و ملی است و حفاظت از آن نیز نیازمند مشارکت عمومی است.

جوامع محلی به دلیل ارتباط نزدیک با طبیعت و شناخت مسیرها و عرصه‌های منطقه، می‌توانند نقش مهمی در شناسایی تخلفات، گزارش حوادث و مشارکت در عملیات حفاظتی داشته باشند.

اسفندیار نیز مشارکت مردم را یکی از ارکان اصلی حفاظت از منابع طبیعی می‌داند و تأکید دارد که در اکوسیستم‌های حساس کوهستانی و مراتع، ترکیب دانش علمی با مشارکت عمومی می‌تواند حفاظت مؤثرتری ایجاد کند.

از نگاه او، مدیریت ورود و خروج دام، رعایت ظرفیت چرای مراتع، گزارش تخلفات، مشارکت در عملیات احیا و آبخیزداری، رعایت اصول طبیعت‌گردی و خودداری از رفتارهایی که به طبیعت آسیب می‌زند، از جمله اقداماتی است که مردم می‌توانند در آن مشارکت کنند.

این مشارکت فقط به زمان وقوع حادثه محدود نمی‌شود. یک شهروند می‌تواند با گزارش یک مورد تخلف، جلوگیری از ایجاد آتش در نقاط پرخطر، رعایت اصول طبیعت‌گردی یا اطلاع‌رسانی درباره یک حادثه، بخشی از فرآیند حفاظت را بر عهده بگیرد.

مردم می‌توانند جنگلبانان خوبی باشند

در سال‌های اخیر، مفهوم حفاظت از منابع طبیعی بیش از گذشته از یک مسئولیت صرفاً دولتی فاصله گرفته و به یک مطالبه عمومی تبدیل شده است.

جنگلبانان در عرصه حضور دارند، اما نمی‌توانند در تمام نقاط جنگل و مرتع به صورت هم‌زمان حضور فیزیکی داشته باشند. اینجاست که مردم و جوامع محلی می‌توانند نقش چشم و گوش منابع طبیعی را ایفا کنند.ساکنان محلی، دامداران، گردشگران و طبیعت‌دوستان هر کدام می‌توانند در حفاظت از جنگل سهمی داشته باشند.

اسفندیار معتقد است مردم در صورت مشارکت و همراهی می‌توانند به جنگلبانان خوبی تبدیل شوند؛ چراکه بدون همراهی جامعه، حفاظت از عرصه‌های گسترده طبیعی با مشکلات جدی مواجه خواهد شد.

این نگاه، حفاظت از جنگل را از یک مأموریت سازمانی به یک مسئولیت اجتماعی تبدیل می‌کند؛ مسئولیتی که موفقیت آن به میزان همراهی مردم، دستگاه‌های اجرایی و نیروهای تخصصی منابع طبیعی وابسته است.

حفاظت از جنگل؛ فقط مقابله با قاچاق چوب نیست

گاهی حفاظت از جنگل تنها با موضوع قاچاق چوب و قطع درخت شناخته می‌شود، در حالی که دامنه این مأموریت بسیار گسترده‌تر است.حفاظت از عرصه‌های ملی، جلوگیری از تصرف و تغییر کاربری، پایش جنگل و مرتع، پیشگیری و مقابله با حریق، مشارکت در احیا، حفاظت از پوشش گیاهی، مدیریت چرای دام و فرهنگ‌سازی در میان مردم، همگی بخشی از فرآیند حفاظت هستند.

از سوی دیگر، شرایط جغرافیایی هر منطقه نیز در نحوه حفاظت تأثیر دارد. سوادکوه با جنگل‌های کوهستانی و عرصه‌های صعب‌العبور، نیازمند شیوه‌های متناسب با شرایط خود است.در چنین مناطقی، فناوری می‌تواند مکمل نیروی انسانی باشد. سامانه‌های پایش، تجهیزات پیشرفته و ابزارهای نوین می‌توانند امکان نظارت دقیق‌تر بر عرصه‌ها را فراهم کنند و در کنار حضور نیروهای منابع طبیعی، شبکه حفاظت را گسترده‌تر کنند.

جنگلبان؛ نگهبان چیزی که به او تعلق ندارد

شاید مهم‌ترین ویژگی کار جنگلبانی این باشد که نتیجه آن همیشه در کوتاه‌مدت دیده نمی‌شود.جنگلبان برای نهالی تلاش می‌کند که ممکن است سال‌ها بعد به درختی تنومند تبدیل شود. برای حفاظت از جنگلی تلاش می‌کند که شاید نسل‌های آینده بیشتر از نسل امروز از آن بهره ببرند.

او ممکن است یک روز برای جلوگیری از قطع یک درخت و روز دیگر برای مهار آتش در دل کوهستان به میدان برود. گاهی در مسیرهای سخت و صعب‌العبور حرکت کند و گاهی ساعت‌ها برای پایش یک عرصه طبیعی وقت بگذارد.این همان معنای امانت‌داری است؛ امانتی که قرار نیست به نام یک نسل تمام شود.

هیرکانی؛ میراثی برای فردا

جنگل‌های هیرکانی فقط بخشی از سیمای طبیعی شمال کشور نیستند؛ بخشی از هویت سرزمین ما هستند و حفظ آنها نیازمند نگاه بلندمدت است.در این میان، جنگلبانان یکی از حلقه‌های اصلی زنجیره حفاظت هستند، اما موفقیت آنها به تنهایی ممکن نیست. تجهیزات مناسب، نیروی انسانی کافی، استفاده از فناوری‌های نوین، حمایت دستگاه‌های اجرایی و مشارکت مردم باید در کنار یکدیگر قرار گیرد تا حفاظت از منابع طبیعی به نتیجه برسد.

سوادکوه با گستره قابل توجه جنگل و مرتع، نمونه‌ای روشن از دشواری این مأموریت است؛ منطقه‌ای که جنگلبانان آن باید هم‌زمان با تهدیدهایی مانند تصرف اراضی ملی و حریق مقابله کنند و در عین حال، در مناطق کوهستانی و صعب‌العبور، پایش مستمر را ادامه دهند.حفظ این میراث سبز، شاید امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند یک نگاه مشترک باشد؛ نگاهی که جنگل را نه صرفاً مجموعه‌ای از درختان، بلکه سرمایه‌ای ملی و امانتی برای نسل‌های آینده بداند.

در این میان، جنگلبانان همچنان در خط مقدم ایستاده‌اند؛ با امکانات موجود، در دل کوهستان و جنگل قدم می‌زنند، حوادث را رصد می‌کنند و تلاش دارند چیزی را حفظ کنند که مالک آن نیستند، اما مسئولیت نگهبانی‌اش را پذیرفته‌اند.و شاید بهترین تعبیر برای این مأموریت همان باشد که جنگلبانان خود بر آن تأکید دارند؛ جنگل امانتی است که باید آن را سالم تحویل آیندگان داد.

انتهای پیام/