شور میلاد «باب‌الحوائج» در حرم رضوی؛ بازخوانی سیره امام موسی کاظم (ع)

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها-عاطفه وفاییان: همزمان با فرا رسیدن سالروز میلاد با سعادت حضرت امام موسی کاظم (ع)، فضای معنوی حرم مطهر رضوی حال و هوایی متفاوت و سرشار از شادی و ارادت به خاندان اهل‌بیت (ع) به خود می‌گیرد. زائران و مجاوران بارگاه ملکوتی امام رضا (ع) در این روز مبارک با حضور در صحن‌ها و رواق‌های حرم، میلاد پدر بزرگوار آن حضرت را گرامی می‌دارند و با برگزاری مراسم‌های جشن و مدیحه‌سرایی، ارادت قلبی خود را به امام هفتم شیعیان ابراز می‌کنند.

امام موسی کاظم (ع) که به «باب‌الحوائج» شهرت دارند، در میان شیعیان به عنوان پناهگاه حاجتمندان و گره‌گشای مشکلات مؤمنان شناخته می‌شوند. به همین مناسبت، در سالروز میلاد آن حضرت، آستان قدس رضوی نیز با برگزاری ویژه‌برنامه‌های فرهنگی و مذهبی، جلوه‌ای از این عشق و ارادت را در حرم مطهر امام رضا (ع) به نمایش می‌گذارد؛ فضایی آکنده از نور، امید و توسل که دل‌های زائران را بیش از پیش به ساحت اهل‌بیت (ع) پیوند می‌دهد.

در همین راستا و برای تبیین ابعاد شخصیتی، اخلاقی و اجتماعی امام موسی کاظم (ع) و همچنین بررسی جلوه‌های سیره آن حضرت در زندگی امروز، خبرنگار مهر با جمعی از اساتید حوزه علمیه به گفتگو پرداخته است که در ادامه می‌خوانید.

سیره مبارزاتی و اجتماعی امام موسی کاظم (ع) در عصر خفقان عباسی

حجت‌الاسلام سید عبدالکریم فاطمی، استاد حوزه علمیه خراسان در گفتگو با خبرنگار مهر به تبیین ابعاد گوناگون سیره عملی امام موسی کاظم (ع) پرداخت و اظهار کرد: آن حضرت در شرایط اختناق شدید دوران حکومت مهدی و هارون عباسی، با استراتژی‌های هوشمندانه سیاسی و اجتماعی، نه تنها از کیان تشیع حفاظت کردند، بلکه آن را در برابر فشارهای حکومت تقویت کردند.

استاد حوزه علمیه خراسان با اشاره به نفوذ در دستگاه عباسی به عنوان یکی از راهکارهای مبارزاتی حضرت، بیان کرد: امام کاظم (ع) با فرستادن افراد معتمدی همچون «علی‌ابن یقطین» به درون دستگاه حکومت، عملاً راه را برای گره‌گشایی از کار شیعیان هموار کردند. آن حضرت با هدایت این افراد در مناصب کلیدی، از نفوذ آن‌ها برای باز کردن گره‌های شیعیان بهره می‌بردند، بدون آنکه این اقدام به تقویت بنیان‌های ظالمانه حکومت عباسی بینجامد.

وی در ادامه با تبیین سیاست «عدم همکاری با ظالمان» تصریح کرد: امام (ع) به شدت شیعیان را از هرگونه همکاری که منجر به تقویت حکومت عباسی می‌شد، برحذر می‌داشتند. ایشان حتی در مواردی همچون داستان آن شتربان که شترهایش را به هارون کرایه می‌داد، او را منع کردند؛ چرا که این همکاری نوعی امید به حیات و بقای حکومت ظالم را در پی داشت و امام با چنین اقداماتی، مرزبندی دقیق شیعیان با دستگاه جور را ترسیم می‌کردند.

فاطمی به تغییر شیوه تربیت شاگردان در عصر امام کاظم (ع) اشاره کرد و گفت: با توجه به شرایط خفقان و تعطیلی سبک دانشگاهی عصر امام صادق (ع)، آن حضرت شاگردان را به صورت خصوصی تربیت کرده و برای هدایت مردم به مناطق مختلف می‌فرستادند. همچنین به دلیل محبوس بودن امام در زندان و دشواری دسترسی، اولین نطفه‌های نظام وکالت در زمان ایشان شکل گرفت تا ارتباط میان امام و امت با وجود محدودیت‌های شدید، قطع نشود.

این استاد حوزه علمیه به سیاست‌های اجتماعی امام برای حفظ و گسترش جمعیت شیعه اشاره کرد و افزود: کثرت نسل در خاندان عصمت و طهارت و تشویق محبین به این امر، یکی از سیاست‌های راهبردی حضرت برای حفظ بقای شیعه بود. همچنین، امام (ع) با قرار گرفتن در معرض دید عموم و گره‌گشایی از نیازهای مردم که منجر به لقب «باب‌الحوائج» شد، پیوند عاطفی و وابستگی عمیق مردم به جایگاه امامت را در آن دوران سخت، مستحکم ساختند.

موسی بن جعفر (ع)؛ امام قلب‌ها و گره‌گشای حاجات مؤمنان

حجت‌الاسلام مهدی زراعتی، استاد حوزه علمیه در گفتگو با خبرنگار مهر به بیان جلوه‌هایی از سیره عملی و اخلاقی آن حضرت پرداخت و اظهار کرد: یکی از القاب مشهور امام هفتم شیعیان «باب‌الحوائج» است و این لقب به دلیل توجه ویژه آن حضرت به حل مشکلات و گره‌گشایی از امور مؤمنان در زندگی ایشان شکل گرفته است.

استاد حوزه علمیه خراسان با اشاره به روایتی از مرحوم علامه مجلسی بیان کرد: در زمان امام موسی بن جعفر(ع) شخصی از شیعیان که در شهر ری زندگی می‌کرد به حضور حضرت رسید و عرض کرد در سرزمین ما مالیات سنگینی برای من تعیین شده است که اگر آن را پرداخت کنم دچار تنگدستی و مشکلات فراوان می‌شوم. این فرد از امام درخواست کرد اگر ممکن است سفارشی برای او بفرمایند. امام موسی بن جعفر (ع) نامه‌ای خطاب به والی آن منطقه نوشتند و در آن به مسئله احسان به مؤمنان و گره‌گشایی از مشکلات آنان اشاره کردند.

وی ادامه داد: در این نامه آمده بود که خداوند متعال در زیر عرش خود سایه‌ای از رحمت قرار داده است و در روز قیامت کسی در آن سایه پناه داده نمی‌شود مگر آن‌که به برادر مؤمن خود احسان کند، غمی از دل او برطرف سازد یا شادی در دل او وارد کند. امام در پایان نامه نوشتند: «این شخص برادر توست». هنگامی که آن مرد نامه را به والی رساند، پس از خواندن نامه مورد توجه و لطف ویژه قرار گرفت. والی نه تنها مالیات او را بخشید بلکه اموالی نیز به او بخشید و اعلام کرد تا زمانی که در آن سرزمین حکومت می‌کند او از پرداخت مالیات معاف خواهد بود.

زراعتی افزود: آن مرد می‌گوید سال بعد خدمت امام موسی بن جعفر (ع) رسیدم و ماجرای این لطف و بخشش را برای حضرت نقل کردم. در هنگام بیان این ماجرا، چهره امام از شادی برافروخته می‌شد. از حضرت پرسیدم آیا این رفتار والی شما را این‌گونه خوشحال کرده است؟ امام فرمودند: نه تنها مرا خوشحال کرده، بلکه با این کار خداوند، امیرالمؤمنین (ع) و پیامبر اکرم (ص) نیز خشنود شدند.

استاد حوزه علمیه خراسان به زندگی مجاهدانه امام موسی بن جعفر (ع) اشاره و اظهار کرد: همه ائمه اطهار (ع) در برابر طاغوت‌های زمان خود مبارزه و جهاد داشتند، اما شیوه جهاد آنان متناسب با شرایط زمان متفاوت بود. درباره امام موسی بن جعفر (ع) نقل شده است که در اتاق شخصی ایشان همواره سه چیز جلب توجه می‌کرد؛ شمشیری آویزان، لباسی خشن برای جهاد و قرآنی که زینت‌بخش اتاق آن حضرت بود.

وی با اشاره به محبوبیت امام موسی بن جعفر (ع) در میان مردم بیان کرد: با وجود تبلیغات گسترده‌ای که از سوی حکومت علیه اهل بیت (ع) انجام می‌شد، مردم با تمام وجود به امام علاقه داشتند. نقل شده است که هارون‌الرشید روزی به امام گفت ما هزینه‌های زیادی صرف می‌کنیم تا مردم ما را دوست داشته باشند، حتی احادیثی در فضیلت خود جعل می‌کنیم و خطیبان را برای بیان فضایل خود به کار می‌گیریم، اما باز هم مردم شما را دوست دارند.

سیره امام موسی کاظم (ع)؛ الگویی برای پایداری و مسئولیت‌پذیری اجتماعی

طاهره سیرجانی، استاد حوزه علمیه خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر، تبیین ابعاد گوناگون سیره عملی امام موسی کاظم (علیه‌السلام)، استقامت در برابر فشارها و حفظ کرامت انسانی را درس‌های کلیدی این امام همام برای نسل امروز دانست و اظهار کرد: دوران امامت ایشان که از سال ۱۴۸ تا ۱۸۳ هجری قمری به طول انجامید، یکی از سخت‌ترین ادوار تاریخ اسلام و عصر خفقان شدید سیاسی تحت حکومت خلفای عباسی از جمله منصوردوانیفی، مهدی عباسی، هادی عباسی و هارون‌الرشید بود. با این حال، آن حضرت با تکیه بر مدیریت بحران، شبکه‌سازی اقتصادی و ایجاد شبکه وکلا، موفق به حفاظت از مکتب اهل‌بیت (ع) و جلوگیری از نفوذ انحرافات فرقه‌ای در جامعه شدند.

استاد حوزه علمیه خراسان با اشاره به لقب «کاظم» به معنای فروبرنده خشم، افزود: مهم‌ترین ویژگی بارز ایشان، صبر و بردباری بی‌نظیرشان بود که نه تنها ایشان را در برابر شکنجه‌ها و زندان‌های طولانی‌مدت حفظ کرد، بلکه موجب جذب دشمنان با اخلاق نیکو شد؛ به‌گونه‌ای که حتی زندان‌بانان نیز تحت تأثیر معنویت و رفتار حضرت قرار می‌گرفتند.

وی با بیان اینکه مبارزه امام (ع) بر مبنای طراحی دقیق خط فکری و سیاسی استوار بود، خاطرنشان کرد: ایشان با روش‌های هوشمندانه، نامشروع بودن حکومت عباسیان را برای مردم تبیین می‌کردند که از جمله بارزترین این روش‌ها، نهی صریح از همکاری با ستمگران برای جلوگیری از تقویت اقتصادی نظام‌های ظالم بود.

سیرجانی در بخش دیگری از سخنان خود به سیره اخلاقی امام در برخورد با مردم اشاره کرد و گفت: احترام به کرامت انسانی و برخورد محترمانه حتی با مخالفان، درس بزرگ آن حضرت در دورانی است که اخلاق اجتماعی در معرض آسیب قرار داشت. این سیره یادآور ارزش گفت‌وگو و حفظ شأن و منزلت انسان‌هاست.

استاد حوزه علمیه خراسان همچنین بر اهمیت «مسئولیت‌پذیری اجتماعی» در دین‌داری از نگاه امام کاظم (ع) تأکید کرد و افزود: از منظر آن حضرت، دین‌داری تنها در عبادت فردی خلاصه نمی‌شود، بلکه خدمت به مردم و یاری رساندن به نیازمندان بخشی جدایی‌ناپذیر از ایمان است.

وی با تأکید بر پیام اصلی زندگی امام موسی کاظم (ع) برای نسل جوان، تصریح کرد: موفقیت واقعی از درون انسان آغاز می‌شود. جوانی که بر خشم خود غلبه کند، علم‌جو باشد، در برابر مشکلات با امید و تلاش مستمر استقامت ورزد، به دیگران خدمت کند و کرامت انسان‌ها را پاس بدارد، نه تنها به موفقیت فردی دست یافته، بلکه به انسانی اثرگذار در جامعه تبدیل خواهد شد. این ویژگی‌ها نقشه راهی برای تمام کسانی است که به دنبال یک زندگی اخلاقی و هدفمند هستند.