چه کسی پیش‌رو در مد جهان اسلام بود؟

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زینب رازدشت: مدها می‌آیند و می‌روند اما سبک‌هایی جاودانه و دور از دستبرد زمان، همواره پایه و اساس سلیقه و پسند مردم را می‌سازند. پس تعجبی ندارد اگر بفهمیم که بسیاری از ایده‌ها و سبک‌های لباس و پوشش اروپایی ۱۲۰۰ سال پیش وارد این قاره شده‌اند؛ زمانی که اسپانیا بخشی از جهان اسلام بوده است.

زریاب، موسیقی‌دان و معلم اخلاق، یک پیشرو مد و اسطوره سبک‌آفرینی در قرن سوم هجری در شهر قرطبه اسپانیا بود. او با خود مد و سبک‌های تازه می‌آورد.

در روزگار او بغداد، پاریس یا نیویورک زمانه بود. به این ترتیب شما می‌توانید سرازیر شدن ایده‌های نوآورانه را از بغداد به قرطبه ببینید. او با خود خمیردندان، افشانه بدن(ضد بو) و موی کوتاه را آورد. مسئله این است که در آن زمان، در قرطبه در خیابان‌ها چراغ‌های روشنایی، تصفیه‌خانه‌ فاضلاب و نهرهای جاری وجود داشت؛ این مطلبی است که جیسون وبستر در گفت‌وگو اخیرش با برنامه تاریخ اسلامی اروپا درباره زریاب بیان کرده است.

شهر بغداد در عراق مرکز بزرگ فرهنگی و روشن فکری در جهان اسلام بود

شهر بغداد در عراق مرکز بزرگ فرهنگی و روشن فکری در جهان اسلام بود. زریاب همچنین از این شهر ظروف غذاخوری و وسایل سفره، مدهای جدید پوشاک و حتی بازی‌های شطرنج و چوگان را به ارمغان آورد. او به عنوان مردی خوش سلیقه که همواره بهترین انتخاب‌ها را داشت، معروف بود و نامش برازندگی و آراستگی را در ذهن‌ها تداعی می‌کرد. در حالی که زریاب درباره خلفا را به شیوه‌های ظریف و پیشرفته اما مجلل و پرهزینه می‌آراست، مردم متوسط و معمولی قرطبه مدل جدید موهایش را که کوتاه بود، تقلید می‌کردند و از مبلمان چرمی که او به اسپانیا آورده بود، بسیار خوششان می‌آمد.

هنری تریس، تاریخ نگار فرانسوی ۱۲۰۰ سال بعد از زریاب می‌گوید: او لباس‌های زمستانی و تابستانی را معرفی کرد و زمان دقیقی را که هر مد لباس می‌بایست پوشیده شود، مطرح کرد.

او همچنین لباس‌های نیم فصل را برای فاصله میان فصول ارائه داد و لباس‌های شیک و گران قیمت شرقی را در اسپانیا به مردم آن کشور معرفی کرد. به این ترتیب، تحت نفوذ و سیطره زریاب، صنعت مد با تولید پارچه‌های راه‌راه‌رنگی و لایه‌هایی از پارچه‌های روشن و نازک شکل گرفت. امروز هنوز هم از این نوع پارچه‌ها در مراکش یافت می‌شود.

موفقیت‌های زریاب که در اصل اهل اصفهان بود، برای او و نسل‌های بعد از وی اعتبار و احترام آورد و این اعتبار تا امروز هم ادامه یافته است. در سراسر جهان اسلام، حتی یک کشور هم یافت نمی‌شود که در آن خیابان، هتل، مجتمع فرهنگی یا کافه‌ای به نام زریاب وجود نداشته باشد. در جهان غرب نیز هنوز متفکران و موسیقی‌دانان به این مرد بزرگ احترام می‌گذارند.

حضور او در جنوب اسپانیا با بعضی حرکت‌ها و پیشرفت‌های اجتماعی مصادف شد؛ حرکت‌هایی که جهان اسلام را تکان دادند اما بدون شک حضور او به تنهایی نمی‌تواند عامل بروز تحولات کلی باشد که در جوامع اسلامی به وجود آمد. به هرحال زریاب چهره‌ای افسانه‌ای است که نامش با این تحولات همراه شده است.

مسلمانان به ویژه در آندلس، سبک زندگی پیشرفته و عالمانه‌ای داشتند

مسلمانان به ویژه در آندلس، سبک زندگی پیشرفته و عالمانه‌ای داشتند که براساس تغییر فصل بود. انتخاب غذاهای ویژه، پوشیدن انواع خاصی از لباس‌ها و کاربرد مواد متفاوت در فصول مختلف در تأمین آسایش و سلامت و رفاه مردم بسیار مؤثر بود.

لباس‌های زمستانی اساسا از پارچه‌های پنبه‌ای گرم یا پشم در رنگ‌های تیره و لباس‌های تابستانی از پارچه‌های سبک نخی، کتانی و ابریشمی تهیه می‌شدند. مواد اولیه این پارچه‌ها در کارگاه‌های محلی رنگرزی به رنگ‌های روشن و درخشان در می‌آمدند. مسلمانان آندلوسی همچون وارثان شماری از صنایع وابسته به چوب بلوط بودند که رومی‌ها آن‌ها را بنیان‌گذاری کرده بودند.

این صنایع شامل ساخت کفش‌هایی با کف چوب پنبه‌ای بود. آن‌ها با هرچه بهتر کردن روش‌های تولید این گونه کفش‌ها و تنوع بخشیدن به آن‌ها توانستند در کشور بازاری گسترده برای این کفش‌ها پیدا کنند و آن‌ها را به عنوان مهم‌ترین محصول عمده صادراتی به مناطق دیگر بفرستند.کفش‌ها «قورق» نامیده می‌شدند که جمع آن «اقرق» است. این واژه سپس به شکل «الکرقو» در آمد و به کاستیلین‌ها برگشت.صنعتگری که این کالا را می‌ساخت قراق نامیده می‌شد. این عربی از یک نفر قراق با نام عبدالله یاد می‌کند که یک صوفی سازنده صندل از مردم اشبیلیه بوده است. صنعتگران صاحب این حرفه در اقامتگاه‌هایی به نام «قراقین» زندگی می‌کردند که اکنون کاراکویین نام دارد و در غرناطه است.

مادرید نیز یک منطقه تولید بلوط داشت و هنوز هم دارد. دو نویسنده مسلمان سده‌های میانه، به نام‌های «سقطی» و «ابن عبدون» چگونگی ساخت کفش‌های کف چوب پنبه‌ای را بطور کامل توضیح داده‌اند؛ از جمله اینکه چرمی که به پشت آن‌ها دوخته می‌شود، نباید کم و کوتاه باشد. دیگر اینکه چرم باید به چرم دوخته شود و هیچ لایه‌ای در میان آن دو قرار نگیرد.

همچنین بعضی از سازندگان کفش برای اینکه پاشنه را بلندتر کنند، در زیر آن شن و ماسه می‌ریزند. این کار باعث می‌شود که پس از پوشیدن کفش، پاشنه آن به سرعت بشکند. شیوه‌ها و روش‌های پیچیده‌تر تولید کفش را مسیحی‌ها پس از فتح آندلوس از مسلمانان آموختند یا تقلید کردند.

پس دفعه بعد که در حال خرید آخرین مدل کفش در فروشگاه‌های شیک و مجلل هستید، پاشنه کفش هزار سال پیش را به یاد بیاورید. وقتی دارید یک شلوار یا بلوز سبک تابستانی را امتحان می‌کنید، زریاب، این توکای سیاه را از یک فاصله زمانی ۱۲۰۰ ساله به خاطر بیاورید؛ زیرا تنها با وجود او، ایده تولید این کفش‌ها و لباس‌ها از شرق به غرب پرواز کرده است.

این تصویری از یک نسخه کهن متعلق به قرن یازدهم هجری با عنوان «آلبوم سلطان احمد اول» اثر قلندر پاشا لباس‌های معمولی مردم آن زمان را نشان می‌دهد.

در پایان باید گفت که تأثیر زریاب و میراث تمدن اسلامی در اندلس، فراتر از یک مد یا سبک زودگذر بود؛ این جریان، نمادی از پیوند دانش، ذوق و زندگی روزمره با اصولی عمیق و انسان‌محور است. آنچه امروز در ویترین فروشگاه‌های مد دنیا می‌بینیم، چه در طراحی یک کفش با کفی چوب‌پنبه‌ای و چه در انتخاب پارچه‌ای سبک برای تابستان، ریشه در همان نگاه هوشمندانه‌ای دارد که قرن‌ها پیش، مرزهای جغرافیایی و فرهنگی را درنوردید و به میراث مشترک بشریت تبدیل شد. زریاب تنها یک چهره تاریخی نیست؛ او نماد آن حقیقت جاودانه است که فرهنگ و هنر، هنگامی که از دل آگاهی و زیبایی‌شناسی اصیل برخیزند، همواره طراوت و کارآمدی خود را برای نسل‌های آینده حفظ خواهند کرد.