نظر پیامبر (ص) درباره خاک بازی کودکان؛ لمسی برای رشد شناختی بهتر

به گزارش خبرنگار مهر، خیلی از تجربه های احساسی و اثرگذار زندگی به کودکی بازمی گردد دقیقا اولین لمس آب یا خاک، بو کشیدن خاک باران خورده، حس آرامش قدم زدن روی چمن ها می توانند چنان عمیق و تاثیر گذار باشند که حتی به رشد شناختی کودک نیز کمک کنند. در عین حال اینکه کودکی دست هایش را در خاک فرو ببرد، شن را الک کنه یا با ماسه های کنار ساحل قلعه بسازد اگرچه در ظاهر به کاری ساده دست می زند اما در واقعیت کاری بسیار پیچیده را انجام می دهد. بسیاری از بازی ها وقتی با ابزارهای طبیعی انجام می شود به تنظیم هیجانات کودک کمک می کند. لمس طبیعت و وجود عناصر حیاتی زمین خود نقش آرامش بخش را دارند.

آی ژان ایرز، روانشناس و متخصص کاردرمانی که نظریه «یکپارچگی حسی» را بنیان گذاشت، معتقد بود تجربه لمسی شن‌بازی به مغز کودک کمک می‌کند تا اطلاعات حسی را بهتر پردازش و سازماندهی کند . این پردازش حسی، زیربنای تمرکز، یادگیری و هماهنگی حرکتی در سال‌های بعد است. از سوی دیگر، دورا کالف، روانشناس یونگی، روشی به نام «سندپلی‌تراپی» یا درمان با جعبه شن را ابداع کرد که امروزه در کلینیک‌های روانشناسی کودک در سراسر جهان استفاده می‌شود؛ روشی که در آن کودک با ساختن صحنه‌هایی در شن و استفاده از ماکت‌های کوچک، تروماها و احساسات ناخودآگاه خود را به سطح می‌آورد و آن‌ها را پردازش می‌کند . ژان پیاژه نیز، پدر روانشناسی شناختی، تأکید داشت که کودکان در مراحل اولیه رشد از طریق تعامل فیزیکی با مواد بدون ساختاری مانند خاک، قوانین جهان اطراف را کشف کرده و ساختارهای ذهنی‌شان را شکل می‌دهند. ریچارد لوو، محقق و نویسنده کتاب «آخرین کودک در جنگل»، حتی فراتر رفته و اصطلاح «اختلال کمبود طبیعت» را ابداع کرده است، او معتقد است دوری کودکان امروزی از خاک، طبیعت و بازی‌های آزاد در فضای باز، یکی از عوامل اصلی افزایش اضطراب، افسردگی و اختلالات توجه در نسل جدید است.

خاک بازی و تاثیر عمیق بر روان کودک

اما این بازی دقیقاً چه اثری بر ذهن کودک می‌گذارد؟ وقتی کودک در حال ساختن تونلی در خاک یا شکل دادن به گل است، ذهن او کاملاً در لحظه حال غرق می‌شود. حالتی شبیه به مراقبه و ذهن‌آگاهی که نشخوار فکری و اضطراب را خاموش می‌کند. خاک ماده‌ای است که مدام تغییر شکل می‌دهد، خراب می‌شود و دوباره ساخته می‌شود و کودک از این فرآیند بی‌پایان ساختن و خراب شدن، درس بزرگی می‌گیرد اینکه شکست پایان راه نیست و می‌توان دوباره شروع کرد. این تجربه، تاب‌آوری و انعطاف‌پذیری شناختی را در ذهن او حک می‌کند. برخلاف اسباب‌بازی‌های پلاستیکی که کاربرد از پیش تعیین‌شده‌ای دارند، خاک ماده‌ای بی‌شکل و بی‌قاعده است و ذهن کودک را برای تخیل بی‌حد و مرز آزاد می‌گذارد. در ضمن، مهارت‌های حرکتی ظریف، هماهنگی چشم و دست و توانایی حل مسئله نیز در همین حین تقویت می‌شوند.

توصیه پیامبر به خاک بازی کودکان

روایات هایی که از پیامبر اکرم (ص) درباره خاک بازی کودکان نقل شده نه تنها این کار را تأیید می‌کند، بلکه آن را یکی از ویژگی‌های ستودنی و ضروری دوران کودکی برمی‌شمارد. مشهورترین روایت در این زمینه عبارت کوتاه اما پرمعنای «تُرَابٌ رَبِیعُ الصِّبْیَان» (خاک، بهار کودکان است) است. همان‌طور که بهار فصل رویش، شکوفایی و حیات دوباره طبیعت است، خاک نیز برای کودک نقش همان بستر زایش و رشد را ایفا می‌کند. در فرهنگ دینی ما خاک به عنوان عنصری پاک و مقدس شناخته می شود که انسان از آن آفریده شده و برای سجده بر آن می‌رود. در نظام الهیاتی مسلمانان میز انسان از خاک آفریده است و از این رو ارتباط معنایی با این عنصر دارد. بنابراین، وقتی پیامبر (ص) خاک را بهار کودک می‌نامد، در واقع به والدین یادآوری می‌کند که مانع شکوفایی طبیعی فرزندشان نشوند.

روایتی دیگر از حضرت هست که فرموده اند کودکان را به خاطر پنج چیز دوست می دارم: اوّل آن که بسیار می گِریند؛ دوم آن که با خاک بازی می کنند؛ سوم آن که بدون کینه دشمنی می کنند؛ چهارم آن که چیزی برای فردا ذخیره نمی کنند؛ پنجم آن که می سازند و سپس، خراب می کنند .در این روایت حضرت تاکید می کند که یکی از ویژگی های خوب کودکان بازی با خاک است.