ملاصدرا ساختار فلسفی خود را بر هماهنگی میان عقل، کشف و دین بنا کرد

آیین بزرگداشت حکیم ملاصدرای شیرازی با عنوان «بازخوانی حکمت صدرایی در جهان امروز»، به همت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، در فضای مجازی برگزار شد.

آیت الله سیدمصطفی محقق‌داماد، عضو پیوسته فرهنگستان علوم ایران و استاد حکمت اسلامی در این آیین به شرح زندگی، سلوک علمی و مبانی فکری صدرالمتألهین در کتاب «اسفار اربعه» پرداخت.

وی در آغاز سخنان خود گفت: صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی، که در میان عامه مردم به ملاصدرا مشهور است، در دوران حیات خود در میان اهل دانش به «صدرالحکما» و «صدرالمتألهین» شناخته می‌شد؛ وی حدود سال ۹۷۹ قمری در شیراز متولد شد و پدرش خواجه ابراهیم بن یحیی قوامی، از اشراف فارس و از وابستگان دستگاه حکومتی آن دیار بود.

محقق‌داماد افزود: ملاصدرا علوم عقلی را نزد میربرهان‌الدین محمدباقر استرآبادی، مشهور به میرداماد و علوم نقلی را نزد شیخ بهایی فرا گرفت و از هر دو استاد خود اجازه علمی و روایی دریافت کرد.

وی ادامه داد: ملاصدرا پس از پایان تحصیلات در اصفهان، به شیراز بازگشت، اما در آنجا مورد آزار و مخالفت برخی مدعیان علم قرار گرفت و در نتیجه، شیراز را ترک کرد و به کهک قم رفت و سال‌ها در عزلت، به ریاضت و تزکیه نفس و سیر و سلوک پرداخت.

استاد دانشگاه شهید بهشتی اظهار کرد: ملاصدرا در سایه مجاهدت‌های علمی و معنوی توانست علاوه بر درک عقلی و برهانی حقایق، به مرتبه کشف و شهود نیز دست یابد و آنچه را از راه استدلال به دست آورده بود، از طریق مکاشفه نیز مشاهده کند.

وی با اشاره به دوران تدریس ملاصدرا گفت: صدرالمتألهین بخشی از عمر پربرکت خود را در قم و سپس در شیراز، در مدرسه خان، به تدریس و تربیت شاگردان گذراند. فیض کاشانی و عبدالرزاق لاهیجی؛ دو داماد ملاصدرا، از شاگردان برجسته او بودند و شخصیت‌هایی چون شیخ حسین تنکابنی، ملا محمد ایروانی، شاه ابوالولی شیرازی، سرمد کاشانی و ملاعلی‌رضا بن آقاجانی شارح «قبسات» میرداماد نیز در شمار شاگردان نامدار او قرار داشتند.

عضو پیوسته فرهنگستان علوم ایران با اشاره به مبانی حکمت متعالیه گفت: ملاصدرا ساختار فلسفی خود را بر هماهنگی میان عقل، کشف و دین بنا نهاد و در کشف حقایق الهی، از برهان عقلی، شهود عرفانی و معارف دینی به صورت توأمان بهره گرفت.

وی در ادامه به نقل عبارتی از ملاصدرا پرداخت و گفت: صدرالمتألهین در بخشی از آثار خود تصریح می‌کند که حقایق مربوط به قیامت و معاد را با «عین‌الیقین» دریافته و به آن‌ها ایمانی مبتنی بر کشف و شهود دارد.

محقق‌داماد همچنین مهم‌ترین اثر ملاصدرا را کتاب «الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیه» مشهور به «اسفار» دانست و اظهار کرد: مقصود از «اسفار» همان سفرهای چهارگانه سلوک عقلی و معنوی است، نه آنچه برخی خاورشناسان به اشتباه، جمع «سِفر» به معنای «کتاب» دانسته‌اند.

وی سپس با نقل بخشی از مقدمه «اسفار» توضیح داد: ملاصدرا چهار مرحله سلوک را چنین تبیین می‌کند؛ سفر از خلق به سوی حق، سفر در حق با حق، بازگشت از حق به سوی خلق و سرانجام سفر با حق در میان خلق.

استاد حکمت اسلامی در پایان گفت: ملاصدرا کتاب «اسفار» را بر اساس همین چهار سفر سامان داده و آن را «حکمت متعالیه در سفرهای چهارگانه عقلی» نامیده است.