پایان هفته دیگر تنها برای استراحت نیست؛ تغییر الگوی آموزشی در ویک اند

به گزارش خبرنگار مهر، آخر هفته‌ها دیگر فقط زمان استراحت نیستند؛ در بسیاری از کشورهای جهان، روزهای تعطیل به کلاس‌های فشرده آموزش مهارت، مدیریت، فناوری، هنر و حتی الهیات تبدیل شده‌اند. دوره‌های «ویک‌اند» که با هدف آموزش تخصصی در کوتاه‌ترین زمان ممکن شکل گرفتند، امروز به یکی از مهم‌ترین الگوهای نوین یادگیری در جهان تبدیل شده‌اند و آرام‌آرام جای خود را در نظام آموزشی ایران نیز باز می‌کنند؛ مسیری که حالا به حوزه آموزش‌های دینی هم رسیده و نمونه‌هایی مانند «الهیات نبرد» را پیش روی مخاطبان قرار داده است.

در همین بستر، یکی از الگوهای نوین آموزش که در سال‌های اخیر با استقبال گسترده روبه‌رو شده، دوره‌های «ویک‌اند» یا دوره‌های آموزشی آخرهفته است؛ دوره‌هایی فشرده که معمولا طی دو یا سه روز برگزار می‌شوند و به جای تمرکز بر آموزش‌های عمومی و بلندمدت، بر انتقال دانش تخصصی، مهارت‌آموزی و حل مسئله متمرکز هستند. این دوره‌ها به‌ویژه برای افرادی طراحی شده‌اند که در طول هفته فرصت حضور در کلاس‌های آموزشی را ندارند، اما نمی‌خواهند از مسیر یادگیری و به‌روزرسانی دانش خود فاصله بگیرند.

رشد این دوره‌ها پس از همه‌گیری کرونا شتاب بیشتری گرفت. گسترش آموزش‌های آنلاین، رواج فرهنگ «یادگیری مادام‌العمر» و نیاز روزافزون بازار کار به مهارت‌های تخصصی، دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی را به سمت طراحی دوره‌های کوتاه‌مدت و انعطاف‌پذیر سوق داد. امروز بسیاری از دانشگاه‌های معتبر، مدارس کسب‌وکار، مؤسسات آموزش حرفه‌ای و حتی مراکز دینی، بخشی از برنامه‌های آموزشی خود را در قالب دوره‌های آخرهفته برگزار می‌کنند؛ دوره‌هایی که دیگر تنها یک شیوه برگزاری کلاس نیستند، بلکه به یکی از مسیرهای اصلی ارتقای مهارت در جهان تبدیل شده‌اند.

وقتی آخر هفته، کلاس درس می‌شود

روزهای پایانی هفته برای بسیاری از مردم جهان دیگر فقط فرصتی برای استراحت یا تفریح نیست؛ این دو روز، در بسیاری از کشورها به زمانی برای یادگیری مهارت‌های تازه و به‌روزرسانی دانش تخصصی تبدیل شده است. دانشگاه‌ها، مدارس کسب‌وکار، مؤسسات مهارتی و مراکز آموزش حرفه‌ای سال‌هاست بخشی از برنامه‌های آموزشی خود را در قالب دوره‌های فشرده آخرهفته برگزار می‌کنند تا افراد شاغل، مدیران، پژوهشگران و علاقه‌مندان بتوانند بدون وقفه در فعالیت‌های روزمره، مسیر یادگیری خود را ادامه دهند.

داوود نعمتی انارکی، استاد دانشگاه، معتقد است برگزاری دوره‌های آموزشی در روزهای پایانی هفته، بیش از آنکه یک انتخاب تقویمی باشد، پاسخی به تغییر سبک زندگی و اشتغال در جهان است. بسیاری از دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی دنیا، دوره‌های تخصصی، مهارتی و حتی برنامه‌های ویژه مدیران را به روزهای آخر هفته منتقل کرده‌اند تا افرادی که در طول هفته فرصت حضور در کلاس را ندارند، بتوانند از این آموزش‌ها بهره‌مند شوند.

او برای توضیح این روند، از ژاپن به‌عنوان یکی از نمونه‌های موفق یاد می‌کند؛ کشوری که مفهوم «یادگیری مادام‌العمر» را به بخشی از فرهنگ آموزشی خود تبدیل کرده است. در این الگو، بسیاری از افراد پس از یک هفته کاری فشرده، تعطیلات آخر هفته را به شرکت در دوره‌های آموزشی اختصاص می‌دهند تا مهارت‌های حرفه‌ای خود را ارتقا دهند و دانش خود را به‌روز نگه دارند.

کره جنوبی هم تجربه‌ای مشابه دارد. به گفته نعمتی، رقابت فشرده آموزشی در این کشور باعث شده بسیاری از جوانان، در کنار تحصیل رسمی، آخر هفته‌ها را صرف حضور در دوره‌های تکمیلی، آموزش‌های تخصصی و مهارت‌آموزی کنند. همین الگو باعث شده دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی، بخش قابل توجهی از برنامه‌های خود را متناسب با نیاز این گروه از مخاطبان طراحی کنند.

به اعتقاد این استاد دانشگاه، موفقیت چنین تجربه‌هایی باعث شده دوره‌های ویک‌اند به‌تدریج از حوزه‌های فناوری، کارآفرینی و مدیریت فراتر بروند و امروز در رشته‌های متنوعی از علوم انسانی، هنر، روان‌شناسی و مطالعات فرهنگی تا حتی آموزش‌های دینی برگزار شوند. وجه مشترک همه این دوره‌ها نیز یک هدف است؛ انتقال سریع دانش، تقویت مهارت‌های تخصصی و ایجاد شبکه‌ای از ارتباطات حرفه‌ای در زمانی کوتاه.

وقتی الگوی جهانی به ایران رسید

اگرچه سابقه برگزاری دوره‌های فشرده آخرهفته در ایران به گستردگی کشورهای توسعه‌یافته نیست، اما این الگوی آموزشی طی سال‌های اخیر آرام‌آرام جای خود را در میان مؤسسات آموزشی و مراکز مهارت‌آموزی باز کرده است. به اعتقاد انارکی، نخستین موج این دوره‌ها بیشتر در حوزه‌هایی شکل گرفت که سرعت تحولات، آموزش‌های سنتی را با چالش مواجه کرده بود؛ حوزه‌هایی مانند فناوری، کارآفرینی و آموزش‌های مهارتی.

به گفته او، با استقبال مخاطبان از این شیوه آموزش، دامنه این دوره‌ها به‌تدریج گسترش یافت و امروز در حوزه‌هایی مانند مدیریت، اقتصاد، سرمایه‌گذاری، هوش مصنوعی، تولید محتوا، هنر، عکاسی، روان‌شناسی، مطالعات فرهنگی و حتی برخی موضوعات دینی نیز نمونه‌هایی از دوره‌های آخرهفته برگزار می‌شود.

او معتقد است: استقبال از این دوره‌ها را نمی‌توان تنها به کوتاه بودن زمان برگزاری آنها نسبت داد. به گفته او، دوره‌های ویک‌اند چند مزیت را به‌طور هم‌زمان در اختیار مخاطبان قرار می‌دهند؛ آموزش فشرده، امکان حضور افراد شاغل، استفاده از استادان شناخته‌شده، یادگیری مهارت‌محور و شکل‌گیری شبکه‌ای از ارتباطات حرفه‌ای میان شرکت‌کنندگان.

بسیاری از شرکت‌کنندگان تنها برای شنیدن چند ساعت سخنرانی در این دوره‌ها حضور پیدا نمی‌کنند، بلکه فضای کارگاهی، گفت‌وگوهای گروهی، پرسش و پاسخ و تعامل با افراد هم‌حوزه، بخشی از فرآیند یادگیری آنها را شکل می‌دهد. به اعتقاد او، همین ویژگی باعث شده است که در برخی موارد، اثربخشی یک دوره فشرده آخرهفته، از یک نیمسال آموزش صرفا نظری هم بیشتر باشد.

یکی دیگر از ویژگی‌های این دوره‌ها، امکان حضور افرادی از شهرهای مختلف کشور است. به گفته نعمتی، بسیاری از مخاطبان حاضرند برای بهره‌مندی از آموزش‌های تخصصی و استفاده از استادان شاخص، تعطیلات آخر هفته را به شرکت در این دوره‌ها اختصاص دهند؛ موضوعی که علاوه بر یادگیری، به شکل‌گیری شبکه‌ای از ارتباطات علمی و حرفه‌ای هم کمک می‌کند.

سنتی دیرینه، در قالبی نو

به اعتقاد نعمتی، آموزش‌های فشرده دینی را نمی‌توان پدیده‌ای کاملا جدید دانست. او یادآور می‌شود که مکتب‌خانه‌ها، حلقه‌های درسی حوزه‌های علمیه، جلسات تفسیر قرآن، کرسی‌های پرسش و پاسخ و نشست‌های معرفتی، سال‌هاست بخشی از سنت آموزشی کشور را تشکیل می‌دهند و از این منظر، آموزش‌های کوتاه‌مدت ریشه‌ای تاریخی در فرهنگ دینی ایران دارند.

باوجود این، آنچه امروز تغییر کرده، بیش از آنکه محتوا باشد، قالب اجراست. دوره‌های ویک‌اند با زمان‌بندی مشخص، ثبت‌نام رسمی، محتوای از پیش طراحی‌شده، آموزش‌های کارگاهی، بهره‌گیری از ابزارهای نوین و اعطای گواهی پایان دوره برگزار می‌شوند؛ ویژگی‌هایی که آنها را از شیوه‌های سنتی آموزش متمایز می‌کند.

به گفته این استاد دانشگاه، تفاوت اصلی این دوره‌ها با کلاس‌های متعارف هم در همین رویکرد نهفته است. در حالی که آموزش‌های سنتی بیشتر بر انتقال محتوا استوارند، دوره‌های ویک‌اند بر مهارت‌آموزی، حل مسئله، تعامل، گفت‌وگو و مشارکت فعال فراگیران تمرکز دارند و تلاش می‌کنند در زمانی کوتاه، دانشی کاربردی و قابل استفاده در میدان عمل ارائه دهند.

وقتی ویکند به الهیات رسید

اگرچه دوره‌های ویک‌اند در ایران ابتدا بیشتر در حوزه‌هایی مانند فناوری، مدیریت و کارآفرینی شناخته می‌شدند، اما این الگوی آموزشی در سال‌های اخیر به حوزه معارف دینی نیز راه پیدا کرده است. برگزاری دوره‌های تخصصی با محوریت موضوعات دینی و معرفتی نشان می‌دهد که آموزش‌های دینی نیز، همگام با تحولات شیوه‌های آموزشی، به سمت قالب‌های کوتاه‌مدت، مسئله‌محور و مهارت‌محور حرکت کرده‌اند.

یکی از تازه‌ترین نمونه‌های این رویکرد، دوره «الهیات نبرد» است؛ دوره‌ای که تیرماه 1404 به همت حوزه معارف اسلام ناب و با همکاری جمعی از مراکز علمی و فرهنگی برگزار شد. این دوره با حضور حجت‌الاسلام محمد قمی، رئیس سازمان تبلیغات اسلامی، و جمعی از استادان حوزه و دانشگاه، از جمله حجت‌السلام محمدرضا عابدینی، حجت‌السلام روح‌الله حریزاوی، حجت‌السلام غلامرضا قاسمیان، حجت‌السلام علی فرحانی، حجت‌السلام امین اسدپور، حجت‌السلام علی تقی‌زاده، حجت‌السلام موسوی و حجت‌السلام محمدی در زیست‌بوم اندیشه‌ورزی «رستا» آغاز به کار کرد.

آنچه «الهیات نبرد» را از بسیاری از دوره‌های مرسوم آموزشی متمایز می‌کند، رویکرد آن در انتخاب موضوع است. این دوره به جای پرداختن به مباحث عمومی معارف، یک مسئله مشخص را محور آموزش قرار داده است؛ نسبت دین با مفهوم جنگ، دفاع، مقاومت و مواجهه با تهدیدها. از همین رو، تلاش کرده است مسئله نبرد را صرفا از منظر نظامی یا تاریخی بررسی نکند، بلکه آن را در چارچوبی گسترده‌تر و با تکیه بر مبانی قرآنی، روایی، فقهی، اعتقادی، اجتماعی و راهبردی تحلیل کند.

برهمین اساس، مباحثی مانند مبانی جنگ و صلح در اسلام، نگاه قرآن و سنت به مفهوم نبرد، ابعاد اعتقادی و الهیاتی جنگ، فقه و قواعد مرتبط با دفاع، نسبت مؤمنان با مقاومت و همچنین ابعاد اجتماعی و راهبردی نبرد، از مهم‌ترین محورهای آموزشی این دوره را تشکیل می‌داد. در کنار این موضوعات، سرفصل‌هایی مانند سنن الهی، عوامل جلب نصرت الهی، رسالت مؤمنان و نقش «ربیون» نیز در برنامه آموزشی دوره گنجانده شده بود.

فارغ از محتوای تخصصی، اهمیت دوره «الهیات نبرد» را می‌توان در قالب آموزشی آن هم جست‌وجو کرد. این دوره، نمونه‌ای از تلاش برای بهره‌گیری از الگوی دوره‌های ویک‌اند در حوزه آموزش‌های دینی است؛ الگویی که تلاش می‌کند با حفظ عمق مباحث معرفتی، آموزش را در قالبی فشرده، تعاملی و مسئله‌محور ارائه کند. از این منظر، «الهیات نبرد» را می‌توان نه تنها یک دوره آموزشی، بلکه تجربه‌ای در آزمودن شیوه‌ای نوین برای انتقال معارف دینی متناسب با نیازها و اقتضائات امروز دانست.

گسترش دوره‌های ویک‌اند در جهان نشان می‌دهد که آموزش، بیش از هر زمان دیگری به سمت انعطاف‌پذیری، مهارت‌آموزی و پاسخ‌گویی به نیازهای واقعی مخاطبان حرکت کرده است. ورود این الگو به ایران و تجربه آن در حوزه‌های مختلف، از فناوری و مدیریت گرفته تا آموزش‌های دینی هم از همین تغییر حکایت دارد. در چنین مسیری، تجربه‌هایی مانند «الهیات نبرد» را می‌توان بخشی از روندی دانست که تلاش می‌کند بین سنت‌های آموزشی ریشه‌دار و شیوه‌های نوین یادگیری پلی تازه برقرار کند.

دوره «الهیات نبرد» امسال با نام جدیدی تحت عنوان «الهیات راهبردی» برگزار شد. الهیات راهبردی عنوان مجموعه‌ای از دوره‌های تخصصی در حوزه معارف اسلام ناب است که با رویکردی مسئله‌محور برگزار می‌شود. این دوره‌ها تلاش می‌کنند معارف اسلامی را با نیازها و مسائل امروز جامعه پیوند بزنند و موضوعاتی مانند تبلیغ نوین، پاسخ به شبهات، گفتمان‌سازی، تقویت هویت ایرانی ـ اسلامی و تبیین اندیشه‌های رهبر شهید انقلاب را در دستور کار قرار دهند. نشست‌های دوره‌ای اساتید این دوره‌ها نیز به بررسی چالش‌ها و راهکارهای ارتقای این جریان آموزشی اختصاص دارد.